Mười ngàn ba trăm ba mươi lăm tấn hoa hồng năm 2024. Khoảng sáu nghìn tấn năm 2025. Cùng một thung lũng ở Bulgaria, cùng một giống hồng, cùng những người hái. Khác nhau chỉ là một mùa đông ấm và một mùa xuân lạnh. Bài này dùng lịch thu hoạch của thư viện như một bản đồ thời gian, để đọc vì sao mỗi chai tinh dầu mang theo một mùa và một năm.
Tháng Năm ở thung lũng hoa hồng
Hoa hồng Damascena không chờ. Mùa hái ở Bulgaria kéo dài khoảng 20 đến 25 ngày, thường bắt đầu trong tháng Năm và có thể sang đầu tháng Sáu. Vùng trồng nằm ở trung tâm đất nước, trong thung lũng giữa dãy Stara Planina phía bắc và dãy Sredna Gora phía nam, quanh thị trấn Kazanlak, nơi thường được gọi là Thung lũng Hoa Hồng. Bulgaria và Thổ Nhĩ Kỳ là hai nguồn dầu hồng Damascena lớn nhất thế giới.
Hoa được hái bằng tay từ khoảng 5 đến 6 giờ, cho tới khoảng 11 đến 12 giờ trưa, khi hoa vừa nở và còn giữ nhiều hợp chất dễ bay hơi. Hồ sơ chỉ dẫn địa lý của dầu hồng Bulgaria yêu cầu hoa vào nồi cất chậm nhất 10 đến 15 giờ sau khi hái. Mỗi mét khối nồi nhận khoảng 100 ký hoa, trộn với nước theo tỉ lệ 1:4 đến 1:5. Cần khoảng 3.500 ký hoa cho một ký dầu.
Nồi cất cũng để lại dấu của nó. Phenylethyl alcohol, phân tử mang mùi hoa hồng tươi, tan tốt trong nước, nên phần lớn ở lại trong nước cất. Hồ sơ chỉ dẫn địa lý giới hạn phân tử này trong dầu hồng Bulgaria ở mức tối đa 3 phần trăm. Tên Bulgarsko rozovo maslo được bảo hộ ở cấp quốc gia từ năm 1994 và được Liên minh châu Âu đăng ký năm 2014; nghề cất dầu hồng trong vùng được ghi nhận từ thế kỷ 17.
Trên trang lịch tháng Năm, thư viện ghi 29 vụ thu hoạch đang diễn ra ở 13 vùng. Hồng Damascena Bulgaria, hồng trắng Bulgaria, hoa hồng tháng Năm của Grasse, lá violet, hồng Damascena Thổ Nhĩ Kỳ và hồng Khổ Thuỷ của Trung Quốc cùng bắt đầu vào vụ. Tháng Năm, với ngành hương, là tháng của hoa hồng ở nhiều vùng cùng lúc.
Mùa hè trên cánh đồng oải hương
Oải hương được cắt khi cụm hoa nở, rồi cất bằng hơi nước. Ở Bulgaria, việc cắt diễn ra vào đầu mùa hè, và lịch của thư viện ghi mùa oải hương thật của Bulgaria khép lại trong tháng Bảy. Dầu oải hương thật, Lavandula angustifolia, chủ yếu gồm linalool và linalyl acetate, hai phân tử quyết định phần lớn mùi hoa, hơi ngọt, hơi cỏ của loài này.
Bản đồ oải hương đã đổi trong hơn một thập kỷ. Năm 2012, khi sản lượng Pháp giảm vì một dịch bệnh do vi khuẩn, Bulgaria trở thành nước sản xuất dầu oải hương lớn nhất. Diện tích ở Bulgaria lên khoảng 18.000 hecta, tăng gấp năm lần trong khoảng mười năm, và hai nước cộng lại chiếm gần ba phần tư sản lượng thế giới. Theo hiệp hội ngành tinh dầu Bulgaria, dầu Bulgaria có nốt đầu xanh cỏ rõ hơn dầu Pháp.
Tháng Bảy trên lịch thư viện có 28 vụ thu hoạch ở 13 vùng. Nhài và huệ của Grasse bắt đầu vào vụ, màng tang ở Trung Quốc cũng vậy. Ở phía nam bán cầu, Madagascar mở vụ vani quả xanh vào khoảng cuối tháng Sáu, tháng Bảy. Một tháng trên lịch là nhiều mùa khác nhau cùng lúc.
Mùa bóc vỏ quế và hái hồi
Không phải nguyên liệu nào cũng là hoa. Ở Văn Yên, quế cassia được bóc vỏ theo hai đợt, tháng Hai đến tháng Ba và tháng Tám đến tháng Chín âm lịch. Dầu quế Việt Nam giàu cinnamaldehyde, khoảng 90 phần trăm. Người trồng quế đo mùa bằng lịch âm, không phải lịch dương, và lịch mùa vụ của thư viện ghi lại đúng như vậy.
Hồi ở Lạng Sơn có vụ chính vào tháng Tám, tháng Chín, và một vụ phụ tháng Ba, tháng Tư. Quả hồi tám cánh được hái rồi cất, cho dầu với trans-anethole khoảng 87 đến 90 phần trăm. Câu chuyện của hai nguyên liệu này được kể riêng trong các bài Quế · vỏ cây từ Trà My đến Văn Yên và Hồi · tám cánh từ Lạng Sơn.
Tràm gió ở Huế cho một kiểu mùa khác. Lá tràm được cắt vào mùa khô, khi hàm lượng 1,8-cineole cao hơn; dầu tràm thường chứa khoảng 40 đến 60 phần trăm phân tử này. Ở đây mùa không quyết định có hay không có nguyên liệu, mà quyết định thành phần của nó.
Hoa hái trước bình minh
Giờ hái là một phần của mùa. Nhài được hái lúc bình minh; ở Grasse, việc hái Jasminum grandiflorum phải xong trước trưa, và hoa phải vào xưởng trong vòng ba đến bốn tiếng. Ở Ai Cập, nhài grandiflorum cho hoa từ tháng Sáu đến tháng Mười Một, cao điểm từ tháng Bảy đến tháng Chín. Ở Ấn Độ, nhài sambac cho hoa nhiều tháng trong năm.
Hoa hồng Bulgaria có cửa sổ riêng: từ khoảng 5 giờ đến gần trưa. Ngọc lan tây ở Comoros và Madagascar ra hoa quanh năm theo từng đợt, được hái sớm và cất ngay trong ngày. Ba loài hoa, ba cách tính giờ, cùng một nguyên tắc: thời gian giữa bông hoa trên cành và bông hoa trong nồi càng ngắn, những phân tử dễ bay hơi càng ít mất đi.
Có những nguyên liệu gần như không có mùa. Hoắc hương ở Indonesia được cắt quanh năm, lứa đầu sau khoảng sáu tháng. Cỏ hương bài ở Haiti được đào rễ quanh năm. Tuyết tùng Atlas ở Maroc được cất từ mùn cưa và phế liệu gỗ, theo nhịp của xưởng gỗ. Với những nguyên liệu này, lịch không ghi mùa hái mà ghi nhịp cắt. Ngay cả khi đó, mỗi lứa cắt vẫn là một mẻ riêng, với ngày cất riêng và số lô riêng trên thùng; lịch chỉ ghi phần có thể ghi được, phần còn lại nằm trong sổ của từng xưởng.
Một năm tốt, một năm xấu
Thời tiết mùa xuân quyết định gần như toàn bộ vụ hồng Bulgaria. Chỉ khoảng một phần trăm diện tích hồng có hệ thống tưới. Năm 2024, cả nước thu 10.335 tấn hoa. Năm 2025, sản lượng giảm khoảng một nửa, còn khoảng 6.000 tấn: mùa đông ấm, rồi mùa xuân lạnh, và hơn một nửa số vườn bị sương giá. Giai đoạn 2018 đến 2020, vụ hồng từng đạt khoảng 20.000 tấn mỗi năm.
Oải hương có đường cong riêng. Diện tích tăng nhanh ở Bulgaria dẫn tới thừa cung; giá dầu giảm từ khoảng 120 euro mỗi ký năm 2018 xuống khoảng 60 euro năm 2020. Rồi hạn hán năm 2021 làm năng suất giảm khoảng một nửa. Một năm thừa, một năm thiếu, cùng một cánh đồng.
Thời tiết không chỉ đổi số tấn mà còn đổi thành phần. Hồ sơ chỉ dẫn địa lý của dầu hồng Bulgaria đặt các khoảng hàm lượng: citronellol 24 đến 35 phần trăm, geraniol 13 đến 22 phần trăm, nerol 5 đến 12 phần trăm. Các khoảng ấy đủ rộng để chứa những khác biệt giữa các năm, và đủ hẹp để phát hiện dầu bị pha. Hai mẫu dầu hồng Damascena cùng đạt chuẩn vẫn có thể ngửi khác nhau.
Trang Bulgaria trong thư viện còn ghi một chi tiết của dầu hồng cất: nonadecane và các hydrocarbon mạch dài khác kết tinh thành vảy trắng khi dầu để lạnh. Đó là đặc điểm bình thường, không phải dấu hiệu dầu hỏng.
Mùa vụ trong số lot
Một thùng tinh dầu mang theo năm và vùng của nó. Khi nhà cung cấp gửi một mẻ mới, mỗi thùng ghi tên thực vật, vùng trồng, số lô sản xuất và ngày chiết. Những dòng chữ ấy là phiên bản rút gọn của lịch thu hoạch: nơi cây mọc, và lúc nó được cất.
Tại Lê Mai, sau khi mẫu qua kiểm định GC-MS và cảm quan, mỗi mẻ nhận một lot number ghi vào sổ riêng, gồm ngày nhập kho, mã nhà cung cấp và số thứ tự mẻ trong năm. Mọi sản phẩm làm từ mẻ ấy mang theo lot reference. Hai lot oải hương cùng loài, cùng nhà cung cấp, nhưng khác năm, là hai mẻ khác nhau trong sổ, và có thể là hai mùi hơi khác nhau trên que thử. Quy trình ấy được ghi lại trong bài Một mẻ tinh dầu vừa cập bến.
Đọc số lot vì vậy cũng là đọc mùa vụ. Mỗi lot tinh dầu là một lát cắt của một năm, ở một vùng, qua một nồi cất. Một chai dầu hồng Bulgaria năm 2025 đến từ một vụ hoa thiếu. Một chai oải hương Bulgaria năm 2021 đến từ một mùa hạn. Không nhãn nào ghi thời tiết, nhưng thời tiết đã nằm trong dầu từ trước khi có nhãn.
Ba vụ hoa trong bài đều có một chai trong tủ Lê Mai: Tinh dầu Hoa Hồng I cất từ cánh Rosa damascena của Bulgaria và Thổ Nhĩ Kỳ, Tinh dầu Oải Hương từ ngọn hoa Lavandula angustifolia của Bulgaria, và Tinh dầu Hoa Nhài chiết bằng dung môi từ hoa Jasminum grandiflorum trồng ở Ấn Độ và Ai Cập.
Mười hai tháng, mười lăm vùng, mỗi nơi một nhịp.
Một chai không có ngày hái trên nhãn.
Nhưng nó vẫn nhớ tháng mà nó được cất.