Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 9, 2026

Quế · vỏ cây từ Trà My đến Văn Yên

Cassia · Bark from Trà My to Văn Yên

素材

Một tấm vỏ quế khô, cuộn tròn, màu nâu đỏ. Hai vùng núi Việt Nam cho ra những tấm vỏ như thế, và hai hồ sơ chỉ dẫn địa lý ghi hai con số tinh dầu khác nhau: Văn Yên từ 4,38 đến 6,07 phần trăm, Trà My từ 8,93 đến 10,91 phần trăm.

Hai vùng quế, một loài cây

Quế trồng ở Việt Nam chủ yếu là Cinnamomum cassia, một cây thân gỗ họ Long não (Lauraceae), có gốc ở Trung Quốc và Đông Nam Á. Danh pháp được chấp nhận hiện nay là C. aromaticum, nhưng tên cassia vẫn là tên thông dụng trong thương mại tinh dầu. Trong thư viện Lê Mai, loài này có trang riêng: quế cassia.

Vùng quế lớn nhất nằm ở Lào Cai sau đợt sáp nhập tháng 7 năm 2025, gồm cả huyện Văn Yên của tỉnh Yên Bái cũ. Tỉnh có khoảng 143.000 hecta quế, gần ba phần tư diện tích quế cả nước. Mỗi năm vùng này thu từ 40.000 đến 45.000 tấn vỏ khô và hơn 200.000 tấn cành lá. Quế Văn Yên là cái tên gắn với khối lượng.

Quế Trà My nằm ở phía nam, trên vùng núi của Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng. Địa phương gọi giống quế này là “cao sơn ngọc quế”. Diện tích nhỏ hơn nhiều, nhưng vỏ thân dày dầu hơn. Quế Trà My là cái tên gắn với hàm lượng.

Tên mục này nói một loài cây, và điều đó đúng với Văn Yên. Với Trà My, câu trả lời chưa khép lại. Một số tài liệu xếp quế Trà My vào Cinnamomum loureiroi, loài được bán quốc tế dưới tên Saigon cinnamon; hồ sơ chỉ dẫn địa lý chỉ ghi chi Cinnamomum. Bài này giữ nguyên sự chưa chắc chắn đó thay vì chọn một đáp án.

Ở quy mô quốc gia, con số lớn hơn nhiều. Năm 2023, quế Việt Nam đứng đầu thế giới về kim ngạch xuất khẩu. Năm 2025, lượng quế xuất đi là 120.295 tấn, đạt 300,2 triệu USD. Phần lớn là vỏ khô. Tinh dầu chỉ là một phần nhỏ của dòng hàng đó, và thường đến từ những gì còn lại sau khi vỏ đã được bóc.

Vỏ, lá và cành non: ba phần của cây quế

Một cây quế được thu hoạch theo thứ tự. Vỏ được bóc trước, vì vỏ là hàng hoá chính. Cành nhỏ và lá ở lại, và chính phần này đi vào nồi chưng cất. Trang tinh dầu Việt Nam trong thư viện ghi rõ: tinh dầu quế cassia chủ yếu được cất từ cành và lá, phần còn lại sau khi bóc vỏ.

Điều đáng chú ý là dầu lá và dầu vỏ của cassia không cách xa nhau. Mẫu dầu lá ở Yên Bái cho khoảng 90 phần trăm trans cinnamaldehyde; dầu vỏ khoảng 93 phần trăm. Dữ liệu tổng hợp trong thư viện cho dải rộng hơn: dầu vỏ cassia từ 73,2 đến 89,4 phần trăm (E) cinnamaldehyde, dầu lá từ 54,6 đến 90,1 phần trăm. Hai phần của cây nói cùng một ngôn ngữ.

Hàm lượng dầu trong vỏ là chỗ hai vùng tách ra. Chỉ dẫn địa lý Văn Yên ghi vỏ quế chứa 4,38 đến 6,07 phần trăm tinh dầu, với cinnamaldehyde từ 84,9 đến 90,1 phần trăm trong dầu. Vỏ thân quế Trà My chứa 8,93 đến 10,91 phần trăm tinh dầu, gần gấp đôi. Cùng một khối lượng vỏ, Trà My giữ nhiều dầu hơn.

Ở cây quế Ceylon, câu chuyện khác hẳn. Dầu vỏ và dầu lá của Cinnamomum verum là hai chất lỏng gần như đối lập. Dầu vỏ giàu cinnamaldehyde. Dầu lá chứa từ 68,6 đến 87 phần trăm eugenol, và cinnamaldehyde chỉ còn khoảng 0,6 đến 1,1 phần trăm. Cùng một cây, hai mùi: một bên là quế, một bên gần đinh hương.

Vì vậy tên gọi trên chai cần kèm cả phần cây. “Tinh dầu quế” không đủ để biết bên trong là gì. Tên loài, phần được cất, và vùng trồng cùng nhau mới cho một câu trả lời.

Cinnamaldehyde và độ nóng của quế

Một phân tử nhỏ quyết định gần như toàn bộ mùi quế. Cinnamaldehyde có công thức C₉H₈O, khối lượng phân tử 132,16 g/mol, thuộc nhóm aldehyde phenylpropenoid. Thư viện mô tả mùi của nó là cay nồng, ngọt ấm, gợi cassia. Khi phân tử này chiếm đến chín phần mười chai dầu, phần còn lại chỉ đủ để chỉnh sắc thái.

Cinnamaldehyde có hai dạng hình học, (E) và (Z). Dạng (E) chiếm ưu thế. Dạng (Z) trong dầu cassia dao động từ 0,4 đến 12,3 phần trăm. Bên cạnh đó là cinnamyl acetate, tối đa khoảng 12,5 phần trăm, cho một nét mềm hơn; benzaldehyde từ 0,4 đến 6,3 phần trăm, phân tử mang mùi hạnh nhân đắng; salicylaldehyde; và một lượng nhỏ coumarin.

Độ nóng của quế cassia trên que thử đến từ tỉ lệ đó. Một phân tử áp đảo, ít phân tử khác để làm dịu. Mùi mở ra khô, sắc, ngọt kiểu đường cháy, rồi giữ nguyên hướng ấy khá lâu. Không có nhiều tầng thay đổi như ở những tinh dầu có hàng chục thành phần cân bằng nhau.

Chai cassia trong tủ Lê Mai là Tinh dầu Quế Ceylon No.319, cất từ vỏ thân Cinnamomum cassia, nguồn Morocco. Như mục trên đã nói, dòng tên khoa học trên nhãn mới cho biết bên trong là cây nào.

Chính vì cinnamaldehyde dễ tổng hợp, dầu cassia cũng dễ bị làm giả. Thư viện ghi các chất thường được thêm vào: cinnamaldehyde tổng hợp, methyl cinnamic aldehyde và coumarin. Một chai dầu có hàm lượng cinnamaldehyde đẹp trên giấy chưa chắc đã đến từ cành lá quế. Phân tích sắc ký cho biết thành phần, nhưng nguồn gốc vẫn cần giấy tờ đi kèm.

Coumarin là chi tiết nhỏ nhưng có ý nghĩa. Coumarin mang mùi cỏ khô mới cắt, ngọt kiểu mật. Trong dầu cassia, nó có mặt từ dạng vết đến khoảng 2,5 phần trăm. Cassia là một trong số ít tinh dầu chứa coumarin tự nhiên, và đây là một dấu hiệu để tách cassia khỏi quế Ceylon.

Cassia và Ceylon: hai cái tên cho hai loài

Hai tấm vỏ khác nhau ngay ở độ dày. Quế cassia có vỏ dày hơn, mùi đậm và cay hơn. Quế Ceylon, Cinnamomum verum, còn gọi C. zeylanicum, là cây của Sri Lanka và miền nam Ấn Độ. Trong nhiều ngôn ngữ, cả hai cùng được gọi là cinnamon, và sự lẫn lộn bắt đầu từ đó.

Tinh dầu vỏ quế Ceylon được chưng cất bằng hơi nước từ vỏ trong đã sấy khô của cây non. Cinnamaldehyde vẫn là thành phần chính, từ 63,1 đến 75,7 phần trăm, thấp hơn cassia. Phần còn lại phong phú hơn: eugenol từ 2 đến 13,3 phần trăm, linalool đến 7 phần trăm, beta caryophyllene từ 1,3 đến 5,8 phần trăm, một ít p cymene và 1,8 cineole.

Những thành phần phụ đó thay đổi mùi. Eugenol mang nét đinh hương. Linalool mang nét hoa. Trên que thử, quế Ceylon mềm hơn, tròn hơn, có một vệt hoa và một vệt gia vị bên dưới lớp quế. Cassia đi thẳng hơn: nóng, khô, ít lớp.

Chai Tinh dầu Vỏ Quế của Lê Mai là quế Ceylon, Cinnamomum verum, chưng cất từ vỏ. Xà bông thủ công Vỏ Quế cũng đi theo nhánh này, với tinh dầu và bột quế Sri Lanka.

Sri Lanka sản xuất hai chất lượng dầu vỏ. Loại cao cấp cất từ vỏ trong. Loại thứ hai cất từ vụn vỏ và chồi, có cinnamaldehyde thấp hơn và eugenol có thể lên đến 20 phần trăm. Thư viện cũng ghi một thực tế thương mại: đôi khi dầu cassia hoặc dầu tái cấu trúc được bán dưới tên vỏ quế Ceylon.

Coumarin là điểm phân biệt rõ nhất. Cassia chứa coumarin; quế Ceylon thật thì không. Trong danh sách nốt hương do các nhà nước hoa công bố, vỏ quế Ceylon xuất hiện ở những chai như Opium của Yves Saint Laurent năm 1977 và Dioressence của Dior năm 1969, cả hai ở nốt giữa. Tên quế trên hộp nước hoa và tên quế trong nồi chưng cất không phải lúc nào cũng trỏ về cùng một cây.

Mùa bóc vỏ và chỉ dẫn địa lý

Vỏ quế được bóc hai đợt trong năm, theo lịch âm: tháng 2 đến tháng 3, và tháng 8 đến tháng 9. Vỏ vụ thu chứa nhiều dầu hơn vỏ vụ xuân. Thời điểm bóc không chỉ là chuyện lịch làm việc; nó đổi luôn con số tinh dầu trong từng tấm vỏ.

Chỉ dẫn địa lý do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, xác nhận rằng đặc tính của một sản phẩm gắn với vùng đất nơi nó được làm ra. Với cây hương, hồ sơ thường ghi cả hàm lượng tinh dầu và hoạt chất. Đây là chỗ hiếm hoi mà mùi được viết thành chỉ tiêu có thể kiểm tra.

Quế có bốn chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam. Quế Văn Yên, số 00018, cấp năm 2010, ghi vỏ chứa 4,38 đến 6,07 phần trăm tinh dầu và cinnamaldehyde từ 84,9 đến 90,1 phần trăm. Quế Trà My, số 00029, cấp năm 2011, ghi vỏ thân chứa 8,93 đến 10,91 phần trăm tinh dầu. Quế Thường Xuân, số 00051, năm 2016. Quế Trà Bồng, số 00094, năm 2020.

Hai hồ sơ Văn Yên và Trà My đọc cạnh nhau cho thấy hai cách định nghĩa một vùng quế. Văn Yên ghi cả tinh dầu lẫn cinnamaldehyde, một hồ sơ gắn với chất lượng đồng đều trên diện tích lớn. Trà My ghi hàm lượng dầu cao trong vỏ thân, một hồ sơ gắn với độ đậm của từng tấm vỏ. Cả hai đều là dữ kiện, không phải xếp hạng.

Hồ sơ Trà My chỉ ghi chi Cinnamomum, không ghi loài. Chi tiết này có vẻ hành chính, nhưng nó giải thích vì sao tên quế Trà My chưa thể dịch thẳng sang một tên Latin duy nhất.

Quế trên da: giới hạn nồng độ

Cinnamaldehyde là một trong những phân tử hương được giới hạn chặt nhất. Thư viện xếp nó là chất gây mẫn cảm da mức cao, chất gây dị ứng hương liệu mức vừa. IFRA giới hạn 0,05 phần trăm cinnamaldehyde trong sản phẩm lưu lại trên da. Theo quy định EU, nhãn phải ghi tên chất này khi vượt 10 ppm trong sản phẩm lưu lại trên da, hoặc 100 ppm trong sản phẩm rửa trôi.

Từ giới hạn của phân tử, thư viện tính ra giới hạn của tinh dầu. Với dầu cassia, nồng độ tối đa trên da là 0,05 phần trăm, tính trên giả định toàn bộ dầu là cinnamaldehyde. Với dầu vỏ quế Ceylon, con số là 0,07 phần trăm, tính trên mức cinnamaldehyde 75,7 phần trăm. Với dầu lá quế Ceylon, giới hạn đến từ eugenol, và con số là 0,6 phần trăm.

Những con số đó rất nhỏ khi đặt vào một chai thật. Trong 10 ml dầu nền, 0,05 phần trăm tương đương 0,005 ml, khoảng một phần mười giọt nếu tính 20 giọt cho mỗi ml. Nói cách khác, một giọt dầu cassia đã vượt giới hạn cho cả chai 10 ml. Quế trong dầu dưỡng là một nguyên liệu phải đong bằng cân, không bằng ống nhỏ giọt.

Thư viện ghi thêm các lưu ý khác cho cả dầu cassia và dầu vỏ quế Ceylon: chống chỉ định khi mang thai và cho con bú, tránh dùng trên da tổn thương hoặc da quá nhạy cảm, tránh cho trẻ dưới 2 tuổi, và có tương tác với thuốc chống đông. Dầu vỏ quế chưa pha loãng gây kích ứng mạnh; đã có ca bỏng nặng ở trẻ em do tiếp xúc trực tiếp.

Giới hạn ấy không làm quế biến mất khỏi nước hoa. Nó chỉ đặt quế vào đúng vị trí: một nét cay ấm trong cấu trúc lớn hơn, ở liều lượng nhỏ, được tính trước khi rót.

Hai vùng núi, bốn hồ sơ chỉ dẫn địa lý, một phân tử chiếm gần trọn chai dầu.

Tên quế đổi theo ngôn ngữ. Cinnamaldehyde thì không.

Phần còn lại là giấy tờ, mùa bóc vỏ, và một phần mười giọt.