Một cục nhựa labdanum sẫm màu, một mảnh an tức hương từ Lào, một quả vani nâu sẫm bóng dầu. Ba vật này, không phải viên đá hổ phách, là nguồn của mùi amber trong nước hoa. Bài này gỡ một nhầm lẫn về tên gọi, rồi dựng một blend hổ phách từ vani, nhựa thơm và một chút vỏ cam.
Một viên đá không phải nguồn mùi
Hổ phách là nhựa cây hóa thạch, có mẩu đã hàng trăm triệu năm tuổi, vàng mật, đôi khi giữ cả một con côn trùng bên trong. Chà xát hoặc đốt, nó cho một mùi nhựa thông nhẹ. Nhưng trong nước hoa, viên đá đó gần như không có vai trò gì.
Trong tiếng Pháp của ngành nước hoa, chữ ambre chỉ một accord, không chỉ đá hổ phách, cũng không chỉ long diên hương, thứ mà tiếng Pháp gọi là ambre gris. Accord ambre cổ điển gồm labdanum, vani hoặc vanillin, và benzoin. Ba chữ giống nhau, ba vật khác hẳn nhau.
Trong phân loại của hội thợ nước hoa Pháp SFP, họ Hổ phách mang mã F, với sáu nhánh. SFP mô tả họ này bằng những nốt ngọt, phấn, vani, labdanum và động vật, rất rõ rệt. Đây là họ hương ấm và đặc nhất trong bảng phân loại.
Nhầm lẫn giữa đá và accord là điều dễ hiểu. Màu vàng mật của nhựa labdanum, benzoin và vani cô đặc gần với màu của viên đá. Nhưng mùi của accord đến từ nhựa của những cây còn sống, không phải từ nhựa đã hóa đá.
Labdanum, benzoin, vani
Cây bụi Cistus ladanifer mọc ở vùng Địa Trung Hải, lá tiết ra một lớp nhựa thơm dính. Nhựa được thu bằng cách chải lá khô hoặc đun lá tươi trong nước, rồi chiết bằng dung môi. Tây Ban Nha là nguồn chính. Labdanum cho mùi nhựa ấm, có nét da, là trục của accord hổ phách.
An tức hương, benzoin, là nhựa khô của cây Styrax. Có hai dòng thương mại: benzoin Sumatra và benzoin Siam, loại sau từ cây Styrax tonkinensis, phần lớn đến từ vùng Luang Prabang ở Lào. Không có tinh dầu benzoin theo nghĩa chưng cất; nguyên liệu thương mại là nhựa chiết, dạng rắn dính, thường được pha loãng 50 phần trăm trong dung môi để dùng được. Mùi của nó ngọt, nhựa, gần vani.
Vani là quả của các loài lan chi Vanilla, được ủ, ép cho ra mồ hôi và làm khô chậm cho đến khi nâu sẫm và thơm. Chiết xuất vani có vanillin từ 1 đến 3,5 phần trăm, cùng 4 hydroxybenzaldehyde và một số phân tử nhỏ khác. Mùi của nó ngọt, ấm, balsam, béo, bám lâu. Chiết xuất vani đặc, màu nâu sẫm, có thể để lại vết nhẹ trên vải.
Năm 1874, Ferdinand Tiemann và Wilhelm Haarmann xác định cấu trúc vanillin và tìm cách tổng hợp nó từ coniferin, một glucoside trong vỏ thông. Vanillin tổng hợp làm vani dùng được ở liều cao với giá thấp, và mở đường cho họ hổ phách hiện đại. Khoảng cuối thế kỷ 19, nhà Georges de Laire phát hành Ambre 83, một base hổ phách dựng trên vanillin tổng hợp.
Từ oriental đến amber
Năm 1925, Jacques Guerlain phát hành Shalimar: cam hương ở tầng trên, vani và nhựa thơm ở tầng đáy. Shalimar được sản xuất liên tục từ đó và thường được xem là cột mốc của họ này. Sự tương phản giữa vỏ cam sáng và nền vani nặng là cấu trúc mà blend ở dưới cũng dùng.
Trước Shalimar, năm 1889, Aimé Guerlain đã phát hành Jicky với oải hương, coumarin và vanillin trên nền nhựa thơm. Jicky nằm ở ranh giới giữa họ fougère và họ hổ phách; mỗi hệ phân loại xếp nó một chỗ. Ranh giới đó cho thấy vanillin đã đi vào nước hoa từ rất sớm sau khi được tổng hợp.
Trong phần lớn thế kỷ 20, họ này mang tên oriental, cả trong tiếng Anh lẫn tiếng Pháp. Các chai sau Shalimar mở rộng nó theo nhiều hướng: Tabu của Dana năm 1932 nặng nhựa và gia vị; Youth Dew của Estée Lauder năm 1953 ra đời như một dầu tắm thơm; Opium của Yves Saint Laurent năm 1977 dùng gia vị và nhựa ở liều cao.
Năm 2021, Fragrances of the World của Michael Edwards thay chữ Oriental bằng Amber trong mọi phân loại tiếng Anh. Lý do được nêu: chữ Oriental mang một góc nhìn thuộc địa và không mô tả mùi. Trang phân loại của SFP hiện vẫn giữ cả hai chữ, ghi tên Ambrée và chú thích rằng họ này đôi khi còn được gọi là orientaux.
Việc đổi tên cũng làm rõ một điều. Amber mô tả một vật liệu và một màu, còn oriental chỉ mô tả một hướng địa lý do người phương Tây đặt. Chữ mới gần với cái mũi ngửi thấy hơn.
Nhựa thơm: mộc dược và nhũ hương
Nhựa mộc dược khô thành những cục nâu đỏ; nhựa nhũ hương sáng màu hơn. Cả hai thuộc họ Burseraceae, và cả hai đứng trong tầng đáy của họ hổ phách theo trang thư viện, cạnh opopanax và styrax, để thêm khói và nhựa.
Mộc dược cho phần đắng: ấm, nhựa, hơi đắng, balsam, gỗ. Trong accord hổ phách vốn ngọt, vị đắng đó giữ cho vani không trở nên ngột. Nhũ hương cho phần sáng: tùy loài, nó nghiêng về nhựa thông, chanh hoặc khói nhẹ.
Styrax là một nhựa khác của nhóm này, chảy ra khi vỏ cây Liquidambar orientalis ở Thổ Nhĩ Kỳ bị rạch. Thành phần chính là cinnamyl cinnamate và 3 phenylpropyl cinnamate, cho mùi nhựa ngọt có nét cao su. Styrax có nguy cơ nhạy ứng da; IFRA khuyến cáo không dùng nhựa styrax thô, chỉ dùng dạng đã xử lý ở nồng độ thấp, và thư viện ghi mức tối đa trên da 0,6 phần trăm.
Hoắc hương thường đứng cạnh các loại nhựa này ở tầng đáy. Năm 1992, Angel của Mugler, do Olivier Cresp sáng tác, đặt ethyl maltol, một nốt giống caramel, lên trên hoắc hương, mở ra phong cách mà báo chí gọi là gourmand. Trong bảng SFP, chữ gourmand không có; các chai theo lối Angel thường được xếp vào nhánh F1, Hổ phách ngọt.
Blend hổ phách của Lê Mai
Tám giọt vani, sáu giọt labdanum, bốn giọt cam ngọt, ba giọt benzoin, ba giọt mộc dược, ba giọt hoắc hương, hai giọt nhũ hương, một giọt styrax. Ba mươi giọt trong chai 10 ml, 15 phần trăm trong cồn nước hoa.
Vani và labdanum cộng lại gần một nửa blend: đó là trục ngọt và trục nhựa của accord ambre cổ điển. Benzoin nối hai trục bằng mùi nhựa ngọt gần vani. Mộc dược và hoắc hương giữ phần tối và đắng. Nhũ hương và một giọt styrax thêm khói và nhựa. Cam ngọt ở tầng trên cho sự tương phản kiểu Shalimar, sáng trên nền nặng.
Ba tinh dầu của blend có ở Lê Mai: Tinh dầu Vani cho trục ngọt, Tinh dầu Mộc Hương, tức mộc dược, cho phần đắng, và Tinh dầu Cam Ngọt cho tầng trên.
Cam ngọt được chọn thay cho cam hương vì một lý do cụ thể. Theo trang thư viện, tinh dầu cam ngọt không phototoxic, không phát hiện bergapten trong năm mẫu từ các nguồn khác nhau, trong khi cam hương ép lạnh thì có. Blend giữ được một tầng cam chanh mà không cần bản FCF.
Kế hoạch ban đầu có một vết quế Ceylon. Như bài về trầm đã tính, tinh dầu vỏ quế có mức tối đa trên da 0,07 phần trăm, và một giọt trong chai 10 ml đã là 0,5 phần trăm. Quế vì thế bị loại. Benzoin và labdanum đã đủ ấm.
Trên que thử, cam ngọt mở ra trong vài phút rồi lùi nhanh. Sau đó là nhựa: labdanum, benzoin, nhũ hương, ngọt và hơi khói. Sau vài giờ, vani và hoắc hương ở lại, với vị đắng mờ của mộc dược. Nhựa và vani là những nguyên liệu bay hơi chậm, nên mùi này bám lâu trên que.
| Tinh dầu | Giọt | Tỉ lệ trong blend |
|---|---|---|
| Vani | 8 | 27% |
| Labdanum | 6 | 20% |
| Cam ngọt | 4 | 13% |
| An tức hương (benzoin) | 3 | 10% |
| Mộc dược | 3 | 10% |
| Hoắc hương | 3 | 10% |
| Nhũ hương | 2 | 7% |
| Styrax | 1 | 3% |
Tinh dầu giới hạn là styrax: mức tối đa trên da 0,6 phần trăm theo trang thư viện, và IFRA khuyến cáo không dùng nhựa thô. Một giọt trong 30 giọt ở độ đậm 15 phần trăm cho khoảng 0,5 phần trăm trên da. Chỉ dùng styrax đã xử lý; không tăng styrax.
Benzoin có mức tối đa 2 phần trăm; ở đây khoảng 1,5 phần trăm. Vani khoảng 4 phần trăm, labdanum khoảng 3 phần trăm, cam ngọt khoảng 2 phần trăm, mộc dược và hoắc hương khoảng 1,5 phần trăm, nhũ hương khoảng 1 phần trăm; các trang này không ghi giới hạn da cụ thể. Cam ngọt không phototoxic. Quế bị loại vì giới hạn 0,07 phần trăm.
Mộc dược chống chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ và khi cho con bú; blend này không dùng trong các trường hợp đó. Benzoin cần thận trọng với da quá nhạy cảm, da tổn thương và trẻ dưới hai tuổi; người nhạy cảm với nhựa Peru có thể phản ứng chéo với benzoin Siam. Vanillin và hoắc hương phải ghi nhãn dị ứng theo quy định EU nếu bán thành sản phẩm. Thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng rộng.
Amber ngọt và amber khô
Cùng một bộ nhựa, hai tỉ lệ, hai mùi hổ phách. Nhiều vani và benzoin, mùi tròn, ngọt, gần bánh. Nhiều labdanum, mộc dược và nhũ hương, mùi khô, có da, có khói. SFP chia họ này thành sáu nhánh, từ F1 Hổ phách ngọt đến F6 Hổ phách hoa trái cây; F3 là cam chanh tươi trên nền vani, và Habit Rouge của Guerlain năm 1965 thường được nhắc làm ví dụ.
Để dịch blend về phía ngọt, thêm một giọt vani và bớt một giọt mộc dược. Để dịch về phía khô, làm ngược lại, hoặc thêm một giọt labdanum. Styrax không tăng, vì đã ở sát giới hạn.
Nhiều nguyên liệu của họ này có quy định riêng. Nhựa Peru thô bị IFRA cấm làm nguyên liệu hương; chỉ các chiết xuất và phần cất của nó được dùng trong giới hạn. Danh sách chất gây dị ứng năm 2023 của EU thêm vanillin, tinh dầu vỏ quế, đinh hương và hoắc hương. Coumarin, cinnamal, eugenol, benzyl benzoate và benzyl cinnamate đã có tên từ trước.
Bài về chất định hương giải thích vì sao những nhựa nặng này giữ mùi ở lại. Họ hổ phách là nơi chúng không còn đứng sau, mà trở thành chính mùi hương.
Một mùi mang tên một viên đá, dựng từ nhựa của những cây còn sống.
Tên gọi nhớ màu. Mũi nhớ nhựa.