Năm que thử cắm cạnh nhau, cùng một accord cam, bốn que có thêm một chất bay hơi chậm: benzoin, vetiver, mộc hương, vani. Bài sáu của khoá pha hương đo xem chất định hương giữ phần nhẹ ở lại thêm bao lâu, và nó mang vào mùi gì.
Hai que thử cạnh nhau
Thí nghiệm bắt đầu bằng hai que. Que thứ nhất nhúng vào dung dịch cam ngọt pha loãng. Que thứ hai nhúng vào cùng dung dịch đó, có thêm một phần nhỏ chất định hương. Hai que được ghi giờ và đặt cạnh nhau. Câu hỏi chỉ có một: mùi cam trên que nào còn nhận ra lâu hơn.
Cam ngọt được chọn vì nó là một trong những tinh dầu rời que thử nhanh nhất. Limonene chiếm 86 đến 96 phần trăm, và bảng bay hơi của thư viện ước cam ngọt còn nhận ra khoảng 6 giờ trên que thử. Một accord cam là nơi hiệu ứng của fixative, nếu có, dễ thấy nhất.
Ở bài năm, các chất thêm vào làm việc ở phần mở và phần giữa, đổi hướng accord. Bài sáu đi xuống tầng dưới cùng. Chất thêm vào lần này không nhằm đổi hướng, mà nhằm đổi thời gian.
Thí nghiệm mở rộng thành năm que: một que đối chứng chỉ có cam, bốn que có bốn fixative thực vật khác nhau. Mỗi que có tỉ lệ tám phần accord cam, hai phần fixative, cùng pha loãng 10 phần trăm trong cồn. Tỉ lệ giữ nguyên giữa các que để khác biệt duy nhất là chất định hương.
Ba trong năm nguyên liệu của thí nghiệm có ở Lê Mai: Tinh dầu Cam Ngọt ép lạnh từ vỏ Citrus sinensis cho accord cam, Tinh dầu Mộc Hương cất từ nhựa Commiphora myrrha ở Ethiopia, và Tinh dầu Vani chiết bằng dung môi từ Vanilla planifolia.
Bay hơi chậm nghĩa là gì
Mỗi phân tử rời que thử với một tốc độ riêng, phụ thuộc vào áp suất hơi của nó. Phân tử có áp suất hơi cao lên mũi trước và mất sớm; phân tử áp suất hơi thấp ở lại lâu. Phần lớn chất định hương là những phân tử lớn, nặng, áp suất hơi rất thấp.
Bảng thuật ngữ của thư viện định nghĩa fixative là nguyên liệu ít bay hơi dùng để làm chậm sự bay hơi của phần nhẹ và kéo dài mùi. Định nghĩa đi kèm một câu thận trọng: mức độ làm chậm thực tế tuỳ từng trường hợp. Chất định hương không khoá mùi. Nó làm chậm, và mức chậm phải được đo.
Cách đo đơn giản nhất là ghi thời điểm mùi cam thôi nhận ra trên mỗi que. Nhịp ngửi dày hơn các bài trước: mười lăm phút, ba mươi phút, một giờ, hai giờ, bốn giờ, tám giờ, rồi một ngày. Với cam, những giờ đầu là nơi mọi thứ xảy ra.
Nhiệt độ phòng và luồng gió ảnh hưởng đến kết quả nhiều hơn người ta nghĩ. Năm que cần đặt cùng một chỗ, tránh quạt và nắng, và mỗi lần ngửi giữ cùng khoảng cách từ que đến mũi. Bảng bay hơi của thư viện cũng nhắc rằng nhiệt độ, nồng độ và lô nguyên liệu đều làm con số dịch chuyển.
Kết quả của bài này là một khoảng thời gian, không phải một cảm nhận. Que đối chứng mất mùi cam ở giờ nào, que có benzoin ở giờ nào. Khoảng chênh giữa hai con số là độ lưu hương mà fixative thêm vào, trên que thử, với đúng lô cam và đúng lô fixative đó.
Nhựa benzoin và vanillin
Benzoin là nhựa khô của cây Styrax. Thư viện ghi hai dòng thương mại: benzoin Sumatra và benzoin Siam, loại sau chủ yếu từ vùng Luang Prabang ở Lào. Benzoin không có tinh dầu cất theo nghĩa thông thường. Dạng thương mại là resinoid hoặc absolute, một khối dính, thường được pha 50 phần trăm trong benzyl alcohol, benzyl benzoate hoặc DPG để dùng được.
Phần bay hơi của benzoin chủ yếu là benzyl benzoate, 39 đến 51 phần trăm, và benzyl alcohol, 39 đến 43 phần trăm, cùng benzoic acid và một ít cinnamate. Benzyl benzoate tự nó cũng được dùng làm chất định hương trong nước hoa. Benzoin nặng hơn nước, và thư viện ghi nó không tan trong dầu nền, một chi tiết sẽ quay lại ở bài bảy.
Vani đi theo một con đường khác. Quả vani được hái khi còn xanh, rồi qua quá trình ủ từ 6 đến 9 tháng. Trong thời gian đó, vanillin được giải phóng từ dạng glycoside nhờ enzyme. Trên bảng bay hơi, vani ghi từ 400 giờ trở lên, đo ở nồng độ 20 phần trăm. Thư viện ghi hơn 95 phần trăm hương vani thương mại là vanillin tổng hợp.
Benzoin và vani nằm cạnh nhau trong bảng thay thế của thư viện: cả hai cho độ ngọt balsam ấm. Thư viện cũng ghi vanillin nằm trong số chất có thể bị thêm vào benzoin để làm đậm mùi. Trên que thử cam, hai chất này thường kéo phần cuối về phía ngọt và tròn.
Vetiver: rễ và đất
Vetiver là một loài cỏ có rễ ăn sâu đến 3 hoặc 4 mét. Rễ được thu hoạch sau 18 đến 24 tháng, phơi khô rồi chưng cất từ 24 đến 48 giờ. Thời gian chưng dài là cần thiết để kéo hết các hợp chất nặng ra khỏi rễ. Haiti là nơi sản xuất lớn nhất; ở Việt Nam, cỏ vetiver được trồng chủ yếu để giữ đất chống xói mòn.
Thành phần của vetiver là một nhóm sesquiterpen đặc trưng: khusimol 3.4 đến 13.7 phần trăm, các vetivone, vetivenene, vetispirene. Không chất nào chiếm ưu thế tuyệt đối. Thư viện mô tả mùi đất, gỗ, khói, balsam, có nét như rượu rum, và ghi rõ đây là một chất định hương bền.
Trên que thử cam, vetiver làm việc khác benzoin. Benzoin kéo phần cuối về phía ngọt; vetiver kéo về phía khô và đất. Với tỉ lệ hai phần trong mười, mùi vetiver có thể đã rõ ngay từ đầu, vì độ mạnh mùi của nó cao. Trang tháp hương của thư viện xếp vetiver cùng quế và đinh hương trong nhóm chỉ cần một phần nhỏ.
Vetiver, như hoắc hương, là một trong số ít tinh dầu được quý khi để lâu. Thư viện ghi vetiver từ 5 đến 10 năm mềm và phức tạp hơn loại mới. Một lô vetiver cũ và một lô mới có thể cho hai kết quả khác nhau trên cùng que thử cam.
Mộc hương và nhựa khô
Mộc hương, tức myrrh, là nhựa của cây Commiphora myrrha ở vùng bán khô hạn Somalia, Ethiopia, Yemen. Khi vỏ thân bị tổn thương, nhựa màu vàng nhạt chảy ra và cứng lại trong không khí thành những cục nâu đỏ. Nhựa khô được làm sạch rồi chưng cất bằng hơi nước, hiệu suất khoảng 3 đến 8 phần trăm.
Phần tinh dầu gồm các hợp chất furan hiếm gặp ở nhóm khác: furanoeudesma-1,3-diene khoảng 34 phần trăm, furanodiene khoảng 20 phần trăm, lindestrene khoảng 12 phần trăm. Thư viện mô tả mùi nhựa, ấm, hơi đắng, balsam, có nét gỗ. Trên bảng bay hơi, mộc hương ghi từ 400 giờ trở lên.
Trên que thử cam, mộc hương mang vào phần cuối một độ đắng và khô mà benzoin không có. Nó cùng họ Burseraceae với nhũ hương. Cạnh nó trong nhóm nhựa là labdanum, nhựa từ lá cây cistus ở Tây Ban Nha, mùi balsam ấm kiểu hổ phách, một nguyên liệu nền kinh điển của họ Chypre.
Mộc hương là chất cần lưu ý an toàn nhất trong bài. Thư viện ghi nó chống chỉ định tuyệt đối khi mang thai và cho con bú, qua mọi đường dùng, do hàm lượng β-elemene và furanodiene. Tinh dầu cũng dễ đặc lại khi bảo quản kém; trang bảo quản của thư viện xếp mộc hương vào nhóm dễ nhựa hoá, nên cần giữ tối, kín, lạnh.
Fixative cũng là một mùi
Đến giờ thứ tám, que đối chứng thường chỉ còn một vệt cam mờ hoặc không còn gì. Các que có fixative vẫn có mùi. Câu hỏi khó hơn là mùi đó là gì. Có thể là cam còn ở lại lâu hơn. Cũng có thể phần cam đã đi hết và thứ còn lại chỉ là benzoin, vetiver hay mộc hương.
Để phân biệt, cần thêm bốn que nữa: mỗi fixative đứng riêng, cùng mức pha loãng. Khi ngửi que cam có benzoin cạnh que benzoin đơn, phần chênh lệch là phần cam còn sót lại. Không có que đối chứng này, dễ nhầm mùi của chất định hương với độ lưu hương của accord.
Vì vậy fixative phải được tính vào accord ngay từ đầu, như một thành phần có mùi riêng, không phải một phụ gia vô hình. Hai phần benzoin trong mười là hai phần ngọt balsam. Hai phần vetiver là hai phần đất khô. Accord cam sau khi thêm fixative là một accord mới, và nó cần một dãy thử mới theo cách của bài bốn.
Sổ ghi mùi sau bài này có hai cột thời gian cho mỗi fixative: giờ cam biến mất khi đứng riêng, và giờ cam biến mất khi có fixative. Bài bảy đưa accord từ que thử vào chai: chọn cồn hay dầu nền, chọn nồng độ, và để thời gian làm phần còn lại.
Chất định hương không giữ mùi lại. Nó chỉ làm cho việc rời đi chậm hơn.
Thứ còn lại trên que thử lúc cuối ngày không phải lúc nào cũng là thứ được nhúng vào lúc đầu.
Thời gian cũng có mùi.