Một quả khô màu nâu gỗ, tám cánh xếp thành hình sao, mỗi cánh giữ một hạt bóng. Lạng Sơn trồng 43.370 hecta cây cho loại quả này, và gần như toàn bộ mùi của nó nằm trong một phân tử: anethole.
Quả tám cánh trên cây Illicium verum
Quả hồi không phải hoa, dù trong nhiều ngôn ngữ nó được gọi là hoa hồi. Nó là một quả kép, gồm tám đại quả nhỏ xếp quanh một trục, mỗi đại quả tách ra thành một cánh và giữ một hạt bên trong. Khi phơi khô, cánh cứng lại, màu chuyển sang nâu gỗ, và hình ngôi sao trở nên rõ ràng.
Cây cho quả là Illicium verum, một cây thân gỗ nhỏ thường xanh thuộc họ Illiciaceae. Thư viện ghi cây có gốc ở đông nam Trung Quốc và đông bắc Việt Nam. Tên thương mại gồm đại hồi, hoa hồi, star anise, badian. Trang hoa hồi trong thư viện Lê Mai giữ cả những tên đó.
Ở Việt Nam, hồi Lạng Sơn là cái tên gắn chặt nhất với cây này. Lạng Sơn có 43.370 hecta hồi, khoảng 70 phần trăm diện tích cả nước, trong đó khoảng 28.000 hecta đang cho quả. Quảng Ninh có khoảng 8.600 hecta, Cao Bằng khoảng 4.500 hecta. Cả nước thu khoảng 22.000 tấn quả khô mỗi năm, đứng thứ hai thế giới sau Trung Quốc.
Cây hồi cần khí hậu mát của vùng núi đá phía bắc. Đó là lý do bản đồ hồi Việt Nam gần như trùng với vài tỉnh biên giới. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu 14.307 tấn hồi, đạt 58,7 triệu USD. Phần lớn đi dưới dạng quả khô, làm gia vị; một phần nhỏ hơn đi vào nồi chưng cất.
Có một loài cây khác cho quả gần giống hệt. Hồi Nhật, Illicium anisatum, có độc, và khi đã phơi khô gần như không thể phân biệt với hồi thật bằng mắt. Chi tiết này sẽ trở lại ở phần cuối bài.
Hai vụ hái ở Lạng Sơn
Cây hồi ra quả hai lần trong năm, và hai lứa quả không giống nhau. Vụ chính, gọi là hồi mùa, chín vào khoảng tháng 8 đến tháng 9; quả to, cánh dày. Vụ phụ, gọi là hồi tứ quý, vào khoảng tháng 3 đến tháng 4, cho lượng quả ít hơn.
Lịch hái ghi trong thư viện cho hoa hồi là tháng 3, tháng 4, tháng 8 và tháng 9, trùng với hai vụ đó. Tháng thu hoạch có thể lệch khoảng một tháng giữa các năm và giữa các vùng, tuỳ thời tiết. Các con số này là khung, không phải ngày cố định.
Sau khi hái, quả được phơi hoặc sấy khô. Quả khô là hàng hoá chính: nó đi vào gia vị, vào nồi nước dùng, vào các chợ đầu mối biên giới. Trong ẩm thực Việt, hồi là một trong những mùi nhận ra được ngay trong bát phở. Tinh dầu chỉ là một nhánh nhỏ của dòng hàng đó.
Hồi Lạng Sơn được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2007, số 00007, một trong những chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam. Hồ sơ ghi đối tượng bảo hộ là quả hồi. Với một cây hương, việc được ghi tên sớm như vậy cho thấy vị trí của nó trong kinh tế vùng núi phía bắc.
Hai vụ, một cây, một vùng núi. Mùi của hồi không đổi nhiều giữa vụ chính và vụ phụ, nhưng kích thước quả và sản lượng thì có.
Chưng cất quả khô
Tinh dầu hồi được chưng cất bằng hơi nước từ quả, và cũng có thể từ lá. Thư viện ghi quả được sấy khô trước rồi mới chưng cất. Hơi nước đi qua khối quả, kéo theo các phân tử dễ bay hơi, rồi ngưng tụ lại thành một lớp dầu tách khỏi nước.
Mẫu tinh dầu Việt Nam cho khoảng 90 phần trăm trans anethole trong dầu quả và khoảng 87 phần trăm trong dầu lá. Dữ liệu tổng hợp của thư viện cho dầu hoa hồi có (E) anethole từ 71,2 đến 91,8 phần trăm. Đây là một trong những tinh dầu có thành phần tập trung nhất.
Phần còn lại của chai dầu gồm những chất nhỏ hơn. Foeniculin từ 0,5 đến 14,6 phần trăm. Estragole từ 0,3 đến 6,6 phần trăm. Limonene đến khoảng 5 phần trăm, linalool, alpha pinene, beta caryophyllene mỗi chất khoảng một đến hai phần trăm. Safrole có thể có mặt ở mức rất thấp, tối đa 0,1 phần trăm.
Chính sự tập trung đó khiến dầu hồi dễ bị làm giả. Thư viện ghi dầu hồi thường bị pha bằng anethole kỹ thuật, loại có tỉ lệ (Z) anethole tương đối cao. (Z) anethole độc hơn dạng (E). Trong dầu hồi thật, dạng (Z) chỉ có từ dạng vết đến 0,4 phần trăm; con số này là một dấu hiệu khi đọc phiếu phân tích.
Nồi chưng cất không thêm gì vào quả hồi. Nó chỉ tách phần bay hơi ra khỏi phần gỗ của quả. Những gì nằm trong chai là những gì quả đã mang từ trên cây.
Tinh dầu Đại Hồi của Lê Mai được cất theo đúng cách ấy, từ trái Illicium verum thu hoạch tại Việt Nam. Trong Tinh dầu #106, đại hồi đứng ở hương đầu cạnh khuynh diệp, rồi nhường chỗ cho hương thảo và hoàng đàn.
Anethole: một phân tử, ba loài cây
Ba loài cây không họ hàng gần cho ra cùng một vị ngọt. Hoa hồi thuộc họ Illiciaceae. Tiểu hồi Âu, Pimpinella anisum, và thì là ngọt, Foeniculum vulgare, cùng thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), là cây thân thảo vùng Địa Trung Hải. Điểm chung của chúng không nằm ở hình dáng, mà ở một phân tử.
(E) anethole có công thức C₁₀H₁₂O, khối lượng phân tử 148,20 g/mol, thuộc nhóm ether phenylpropenoid. Thư viện mô tả mùi của nó là cam thảo, hồi, ngọt ấm, gần như định nghĩa hương hồi. Anethole cũng ngọt về vị: một nguồn tham khảo ghi phân tử này ngọt gấp 13 lần đường.
Hàm lượng anethole trong ba loại dầu gần nhau. Dầu tiểu hồi Âu chứa từ 75,2 đến 96,1 phần trăm. Dầu thì là ngọt từ 58,1 đến 92,5 phần trăm. Dầu hoa hồi từ 71,2 đến 91,8 phần trăm. Cả ba đều mang một lượng estragole nhỏ, một phân tử có cấu trúc gần với anethole.
Sự khác nhau giữa ba chai dầu nằm ở phần còn lại. Hoa hồi có foeniculin và một ít safrole. Thì là ngọt có thêm limonene, đến 21 phần trăm, và fenchone, đến 8 phần trăm. Tiểu hồi Âu gần như chỉ là anethole. Trên que thử, hoa hồi ấm và tròn hơn, thì là ngọt có một nét xanh, tiểu hồi Âu thẳng và ngọt nhất.
Anethole cũng là lý do một số loại rượu hồi chuyển sang đục khi thêm nước. Phân tử tan trong cồn nhưng không tan trong nước; khi nước được thêm vào, anethole tách ra thành những giọt rất nhỏ, tạo một vi nhũ tương màu trắng sữa. Hiện tượng này có tên là hiệu ứng ouzo. Một phân tử, ba loài cây, và một ly rượu đổi màu.
Vì sao tinh dầu hồi đông đặc khi lạnh
Một chai dầu hồi để qua đêm lạnh có thể xuất hiện tinh thể trắng, hoặc đặc lại thành một khối mờ. Hiện tượng này không phải dấu hiệu hỏng. Nó là tính chất vật lý của phân tử chiếm gần trọn chai dầu.
Anethole tinh khiết có điểm nóng chảy khoảng 20 đến 21 độ C. Ở nhiệt độ phòng của một ngày ấm, nó là chất lỏng. Khi nhiệt độ hạ xuống dưới mức đó, các phân tử bắt đầu xếp lại thành tinh thể. Một tinh dầu chứa đến chín phần mười anethole mang theo tính chất ấy, dù các thành phần khác trong hỗn hợp làm điểm đông đặc thực tế thấp hơn một chút.
Ở Lạng Sơn, mùa đông có những đêm lạnh sâu. Một can dầu hồi để trong kho có thể đông lại, rồi tan ra khi trời ấm. Với người làm nước hoa, điều này có nghĩa là trước khi cân, chai dầu cần được làm ấm nhẹ cho đến khi trong trở lại, để phần đông không giữ lại một lượng anethole khác với phần lỏng.
Một điều cần tách bạch: dầu hồi để lâu ngoài không khí bị oxy hoá, tạo ra (Z) anethole, anisaldehyde và anisic ketone. Thư viện ghi các sản phẩm oxy hoá này có thể làm tăng khả năng gây mẫn cảm. Dầu đông vì lạnh là bình thường; dầu đổi mùi vì cũ thì không.
Hồi trên da: giới hạn dùng
Giới hạn của dầu hồi không đến từ anethole, mà từ hai thành phần nhỏ đi kèm. Thư viện ghi (E) anethole tự thân không gây ung thư trên loài gặm nhấm. Mối quan tâm nằm ở estragole và safrole, hai phân tử có cấu trúc gần anethole nhưng có hồ sơ độc tính khác.
Từ đó, nồng độ tối đa trên da cho dầu hoa hồi là 1,75 phần trăm, tính trên mẫu dầu có 6,6 phần trăm estragole và 0,1 phần trăm safrole. Theo quy định IFRA và EU, safrole bị giới hạn 0,01 phần trăm trong mỹ phẩm. Với thì là ngọt, nồng độ tối đa trên da là 2,5 phần trăm.
Anethole có hoạt tính giống estrogen yếu trong thí nghiệm. Vì vậy thư viện ghi dầu hồi chống chỉ định ở mọi đường dùng cho người mang thai, cho con bú, người có lạc nội mạc tử cung hoặc ung thư phụ thuộc estrogen, và trẻ dưới 5 tuổi. Đây là dữ kiện an toàn, không phải lời khuyên về công dụng; bài không nói gì về tác dụng của hồi lên cơ thể.
Hồi Nhật cần được nhắc lại ở đây. Illicium anisatum có độc, và thư viện ghi các ca ngộ độc thần kinh ở trẻ nhỏ liên quan đến trà hồi thường do lẫn quả của loài này. Năm 2003, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ cảnh báo về trà hồi sau khoảng 40 ca ngộ độc. Với trang tinh dầu Việt Nam, nguồn gốc rõ ràng là điều kiện đầu tiên khi mua quả hoặc dầu hồi.
Giới hạn 1,75 phần trăm vẫn cho hồi nhiều chỗ trong một công thức. Nó chỉ nhắc rằng một phân tử ngọt có thể đi cùng những phân tử khác không ngọt như vậy.
Tám cánh, một hạt trong mỗi cánh, chín phần mười một phân tử.
Hai mươi mốt độ là ranh giới giữa lỏng và rắn.
Phần còn lại của mùi hồi là những con số nhỏ đứng sau dấu phẩy.