Một đôi găng tay da dê thế kỷ 16, một tấm kính phết mỡ trong khung gỗ, và tám nghìn bông nhài nặng đúng một ký. Ba vật ấy tóm tắt bốn trăm năm của Grasse, một thị trấn trên đồi cách Cannes khoảng hai mươi cây số về phía bắc. Bài này đọc Grasse như một chuỗi nguyên liệu, từ ruộng hoa đến xưởng chiết.
Găng tay da thơm
Da thuộc có mùi của chính nó, và mùi đó không dễ chịu. Grasse sống bằng nghề dệt len trước, rồi sang thế kỷ 16 chuyển sang thuộc da, làm giày và làm găng tay. Găng tay thơm lúc ấy đang là mốt trong giới quý tộc châu Âu, và một đôi găng cần một mùi khác phủ lên mùi da. Những ghi chép đầu tiên về nghề làm hương ở Grasse xuất hiện cùng thời điểm này.
Năm 1614, thợ găng ở Paris được độc quyền làm và bán tinh chất thơm, và danh xưng gantier parfumeur, thợ găng kiêm thợ hương, ra đời. Hơn một thế kỷ sau, năm 1724, Grasse lập phường hội thợ hương riêng, tách khỏi thợ găng, đúng lúc nghề da bắt đầu suy. Mùi đã tách khỏi vật mang nó.
Có một câu chuyện thường được kể rằng hoàng hậu Catherine de' Medici mang nghề làm hương đến Grasse. Bảo tàng Nước hoa Fragonard ghi rằng không có tài liệu nào cho thấy bà từng đến đây. Lịch sử thật của Grasse ít lãng mạn hơn: một thị trấn có da, có nước, có đồi nắng, và dần học cách biến hoa thành hàng hoá.
Đồng hoa quanh thành phố
Hoa không đi xa được. Một bông nhài hay một cánh hồng phải vào xưởng trong vòng ba đến bốn tiếng sau khi hái. Vì vậy ở Grasse, xưởng luôn nằm gần ruộng, và mỗi làng quanh thị trấn từng gắn với một loài: hoa cam ở Vallauris và Le Bar-sur-Loup, violet ở Tourrettes-sur-Loup, hoa hồng ở La Colle-sur-Loup, phong lữ ở Pégomas.
Lịch mùa của vùng trải gần hết năm. Mimosa nở tháng Hai trên khối núi Tanneron, nơi có diện tích mimosa lớn nhất nước Pháp. Hoa cam đắng nở mùa xuân. Hoa hồng tháng Năm, như tên gọi, hái trong tháng Năm. Lá violet được cắt hai lần, tháng Năm và tháng Tám. Huệ cho hoa mùa hè từ củ trồng mùa xuân. Nhài hái từ tháng Bảy đến tháng Mười. Iris được nhổ củ sau ba năm, rồi củ còn phơi thêm hai đến ba năm nữa.
Diện tích đã co lại rất nhiều. Thập niên 1920, vùng Pays de Grasse có khoảng 1.200 đến 1.500 hecta hoa. Ngày nay chỉ còn khoảng 40 đến 80 hecta. Những gì Grasse còn giữ nhiều hơn đất là tay nghề: hoa nào hái giờ nào, xử lý trong bao lâu, và bao nhiêu ký cánh hoa cho một ký tinh chất.
Hoa hồng tháng Năm và nhài Grasse
Hoa hồng tháng Năm, rose de mai, là Rosa × centifolia, loài hồng lai nhiều cánh mà tên Latin có nghĩa một trăm lá. Cấu trúc hoa không hợp với nồi chưng cất, nên centifolia gần như chỉ được chiết bằng dung môi. Cần khoảng 800 ký hoa cho một ký tinh chất. Trong sản phẩm cuối, phenylethyl alcohol chiếm phần lớn, khoảng 65 đến 73 phần trăm, cho mùi hoa hồng tươi, hơi mật.
Hoa nhài của Grasse là Jasminum grandiflorum. Hoa hái lúc bình minh và việc hái phải xong trước trưa. Khoảng tám nghìn bông mới nặng một ký. Thành phần mùi gồm benzyl acetate, benzyl benzoate, linalool, và một lượng nhỏ indole, khoảng 0,7 đến 3,5 phần trăm, chất thường được mô tả là cho nhài nét ấm, hơi động vật. Mức tối đa trên da theo IFRA của nhài là 0,7 phần trăm.
Hai con số cho thấy sự dịch chuyển của nhài. Năm 1930, Grasse hái khoảng 1.800 tấn. Đến năm 2011, con số còn khoảng 20 tấn, phần lớn từ một gia đình. Từ thập niên 1970 và 1980, phần lớn sản lượng nhài thế giới chuyển sang Ai Cập và Ấn Độ, và nhài Grasse hôm nay đắt hơn nhài hai nước ấy khoảng 20 đến 30 phần trăm.
Tinh dầu Hoa Nhài của Lê Mai đến từ hai nguồn ấy: hoa Jasminum grandiflorum trồng ở Ấn Độ và Ai Cập, chiết bằng dung môi.
Huệ, Polianthes tuberosa, cho một ví dụ về giới hạn của năng suất. Cần khoảng 1.000 đến 2.000 ký hoa cho một ký tinh chất. Mùi huệ đậm, ngọt, có nét sữa, đến từ methyl benzoate, benzyl alcohol và methyl anthranilate.
Các nhà nguyên liệu
Từ giữa thế kỷ 19, Grasse xây nhà máy thật sự: mười lăm cơ sở mọc lên trong khoảng 1860 đến 1910. Các công ty ở đây dần thôi bán thành phẩm, chuyển sang làm tinh chất đậm đặc cho những nhà nước hoa khác dùng. Đó là hình mẫu của nhà nguyên liệu: một xưởng không cần tên của nó trên chai, chỉ cần tên của nó trong sổ đặt hàng.
Danh sách các nhà gốc Grasse đọc như một niên biểu. Galimard ghi năm 1747. Chiris năm 1768. Charabot năm 1817. Roure năm 1820, sáp nhập với Givaudan năm 1991. Molinard năm 1849. Robertet năm 1850, vẫn thuộc sở hữu gia đình. Payan Bertrand năm 1854. Mane năm 1871, ở Le Bar-sur-Loup. Fragonard, lập năm 1926, là nhà nước hoa có bảo tàng. Một số nhà đã sáp nhập vào tập đoàn lớn; một số vẫn giữ tên.
Đầu thế kỷ 20, các nhà này không còn chờ hoa đến Grasse. Họ mở xưởng ở Liban, Ai Cập, Réunion, rồi Madagascar, Comoros và Java. Sau năm 1950, hương liệu tổng hợp và hoa rẻ từ nơi khác khiến Grasse chuyển dần từ vùng trồng hoa thành một cụm công nghiệp hương liệu. Con đường từ Grasse đến các đảo Ấn Độ Dương được kể tiếp trong bài Madagascar · vani, đinh hương, ngọc lan tây.
Quá trình sáp nhập có những mốc rõ. Năm 1967, Chiris bán cho Universal Oil Products. Năm 1991, Roure về với Givaudan. Khi chỉ dẫn địa lý Absolue Pays de Grasse ra đời, bảy đơn vị chế biến đầu tiên tham gia là Firmenich, Jean Gazignaire, IFF-LMR, Mane, Payan Bertrand, Robertet và Sotraflor, chiếm khoảng 90 phần trăm số xưởng chế biến trong vùng. Tên trên cổng xưởng đã đổi nhiều lần; vị trí của xưởng cạnh ruộng hoa thì không.
Mỡ ướp hoa trong lịch sử Grasse
Mỡ hút mùi, và giữ mùi lâu. Trước khi có dung môi bay hơi, đó là cách chính để lấy hương từ những hoa không chịu được nồi chưng cất. Theo phiếu tư liệu của thành phố Grasse, mỡ ướp hoa kiểu lạnh xuất hiện ở đây vào khoảng năm 1750, cho các hoa dễ hỏng như hoa cam, nhài và huệ.
Dụng cụ chính là chassis: một tấm kính đặt trong khung gỗ, hai mặt phết một lớp mỡ mỏng đã tinh chế để không còn mùi riêng. Hoa được rải lên mỡ, các khung chồng lên nhau. Sau khoảng một ngày, hoa cũ được gỡ ra và hoa mới rải lên, lặp lại nhiều tuần cho đến khi mỡ bão hoà mùi. Nhài và huệ hợp với cách này vì chúng tiếp tục toả mùi sau khi hái. Khối mỡ thơm cuối cùng gọi là pomade, và được rửa bằng cồn để lấy phần thơm ra.
Năm 1898, hãng Chiris xây nhà xưởng chiết bằng dung môi bay hơi ở Grasse; toà nhà rộng 4.582 mét vuông khánh thành năm 1899 và được đặt biệt danh la Mosquée. Một ký concrete, khối sáp thơm còn lại sau khi dung môi bay hết, thay được khoảng một trăm ký pomade. Trong thế kỷ 20, concrete dần thay mỡ, và cách làm bằng khung kính gần như chỉ còn trong bảo tàng. Bốn cách lấy hương từ hoa được đặt cạnh nhau trong bài Bốn cách lấy hương từ một bông hoa.
Grasse hôm nay
Một cái tên có thể mang nghĩa pháp lý. Tháng 11 năm 2020, Viện Sở hữu Công nghiệp Pháp công nhận chỉ dẫn địa lý Absolue Pays de Grasse, chỉ dẫn thứ mười của Pháp dành cho sản phẩm công nghiệp và thủ công, không phải nông sản. Để mang tên này, hoa phải trồng trong vùng quy định, gồm một phần Alpes-Maritimes, Var và Alpes-de-Haute-Provence, và được chiết bằng dung môi bay hơi, bằng mỡ, hoặc bằng CO2 siêu tới hạn.
Hai năm trước đó, ngày 28 tháng 11 năm 2018, UNESCO ghi danh kỹ năng làm hương ở Pays de Grasse vào danh sách đại diện văn hoá phi vật thể của nhân loại: trồng cây hương, hiểu và xử lý nguyên liệu tự nhiên, và nghệ thuật sáng tác nước hoa. Cùng năm, thị trưởng Grasse khoanh 70 hecta đất dành riêng cho cây hương.
Một thế hệ nhà trồng mới đã quay lại, thường gắn với một nhà nước hoa. Gia đình Mul ở Pégomas trồng hoa độc quyền cho Chanel từ năm 1987. Hai trang trại Domaine de Manon và Clos de Callian bán toàn bộ vụ hoa cho Dior. Năm 2019, ngành hương liệu của Alpes-Maritimes và Monaco có khoảng 11.330 việc làm, với khoảng 80 phần trăm sản lượng xuất khẩu.
Grasse hôm nay vẫn là nơi đặt xưởng, phòng thí nghiệm và trường đào tạo. Hoa của thế giới đi qua đây, dù phần lớn không còn mọc ở đây. Trang Grasse trong thư viện ghi lại lịch mùa hoa, danh sách các nhà nguyên liệu và các điều kiện của chỉ dẫn địa lý.
Găng tay cần một mùi. Mùi cần một cánh đồng.
Cánh đồng thu nhỏ lại. Tay nghề thì ở lại.
Một thị trấn được nhớ vì những gì nó biết làm.