Quá trình · Process · Tháng 9, 2026

Bốn cách lấy hương từ một bông hoa

Four Ways to Take Scent from a Flower

プロセス

Khoảng một tấn hoa cam đắng cho một kilogam tinh dầu neroli. Cùng những bông hoa ấy, qua dung môi, cho một chất lỏng sẫm hơn với indole và methyl anthranilate mà dầu cất không có. Một bông hoa, nhiều phân tử, và mỗi cách lấy hương giữ lại một phần khác nhau.

Một bông hoa, nhiều phân tử

Một bông hoa cam đắng, Citrus x aurantium var. amara, chứa hàng chục phân tử thơm. Có phân tử nhẹ, bay hơi nhanh; có phân tử nặng, gần như không bay. Có phân tử tan trong dầu, có phân tử tan trong nước. Có phân tử bền với nhiệt, có phân tử đổi dạng khi bị đun. Không phương pháp nào mang về được tất cả cùng lúc.

Vì vậy câu hỏi lấy hương từ hoa thực ra là câu hỏi chọn giữ lại phần nào. Chưng cất hơi nước giữ lại những gì bay theo hơi nước. Dung môi hữu cơ giữ lại những gì tan trong nó, kể cả sáp. CO2 nén giữ lại những gì tan trong một chất khí đã bị ép đến gần trạng thái lỏng. Mỡ giữ lại những gì bông hoa toả ra khi còn nằm trên đó.

Tiêu chuẩn ISO 9235:2021 phân định các sản phẩm này bằng từ ngữ chặt chẽ hơn cách nói hằng ngày. Theo đó, tinh dầu chỉ gồm sản phẩm của ba con đường: chưng cất hơi nước, ép cơ học vỏ quả họ cam, và chưng cất khô. Concrete, absolute và chiết xuất CO2 dùng dung môi, nên không phải là tinh dầu theo nghĩa ISO.

Bài này lấy hoa cam đắng làm trục, và đi qua bốn cách. Đây cũng là bài mở đầu cho loạt bài về quy trình: những gì xảy ra giữa cánh đồng và chai.

Hơi nước và nồi chưng cất

Hơi nước đi qua khối hoa, xuyên vào các cấu trúc chứa dầu, và kéo theo những phân tử có thể bay hơi. Hai chất lỏng không hoà tan vào nhau, như nước và dầu, sôi cùng nhau ở nhiệt độ thấp hơn điểm sôi của từng chất. Nhờ vậy những phân tử có điểm sôi trên 200 °C vẫn đến được bộ ngưng tụ trong khi nồi chỉ ở khoảng 100 °C. Đó là nguyên lý của chưng cất hơi nước.

Hơi đi qua bộ ngưng, trở lại thành lỏng và chảy vào bình tách, nơi dầu và nước chia thành hai lớp. Bình tách thường dùng là bình Florentine. Phần không đi theo hơi nước, như sáp, sắc tố, đường và phần lớn các phân tử rất nặng, ở lại trong nồi.

Với hoa cam đắng, sản phẩm là neroli. Hiệu suất khoảng 0,1 phần trăm khối lượng hoa tươi. Dầu giàu linalool, 31 đến 54 phần trăm, cùng limonene, linalyl acetate và beta pinene. Mùi được ghi là hoa trắng trong trẻo, tươi, hơi ngọt, có nét xanh và chút đắng.

Nước chảy ra khỏi bình tách là nước cất hoa cam, hay hydrosol. Nó mang theo các phân tử tan trong nước. Với hoa hồng, 2 phenylethanol tan tốt trong nước nên phần lớn nằm lại trong nước hoa hồng thay vì trong dầu. Nhiệt và nước cũng có thể tạo ra phân tử mới: chamazulene màu xanh lam trong dầu cúc La Mã Đức hình thành trong lúc chưng cất, không có sẵn trong bông hoa. Tinh dầu không phải bản sao của cây.

Dung môi, concrete và absolute

Hoa được trải thành lớp trên các khay trong bình chiết và rửa bằng dung môi nhiều lần. Dung môi, ngày nay thường là hexane, hoà tan các phân tử thơm cùng sáp, sắc tố và chất béo trên bề mặt cánh hoa. Sau khi cất bỏ dung môi dưới áp suất giảm, phần còn lại là một khối sáp, thường màu cam, nâu hoặc vàng, gọi là concrete. Hiệu suất thường chỉ 0,1 đến 0,5 phần trăm khối lượng hoa tươi.

Concrete còn giữ sáp nên không tan hết trong cồn. Bước thứ hai là rửa concrete bằng ethanol, làm lạnh sâu dưới 0 °C để sáp đông lại và tách ra, lọc bỏ sáp, rồi cất ethanol dưới chân không để phần thơm không bị đun lâu. Sản phẩm là absolute: một chất lỏng sệt, sẫm màu hơn tinh dầu, tan trong cồn. Với hoa hồng, một nghiên cứu năm 2003 thu được 58 đến 64 phần trăm absolute từ concrete.

Absolute hoa cam khác neroli rõ rệt. 2 phenylethanol chiếm 4,5 đến 35 phần trăm, phân tử mà chưng cất phần lớn để lại trong nước. Methyl anthranilate 3 đến 15 phần trăm. Indole 0,1 đến 1 phần trăm, tạo nét động vật đặc trưng vốn không có trong neroli. Mùi đầy hơn, gần hoa tươi hơn. Hai nguyên liệu từ cùng một cánh hoa có thể đứng cạnh nhau trong một công thức như hai chất khác nhau.

Dung môi để lại câu hỏi về dư lượng. Nhà sản xuất đo dư lượng bằng sắc ký khí và ghi trên phiếu kỹ thuật. Benzene, từng được dùng để chiết hoa, đã bị IFRA cấm làm nguyên liệu hương từ năm 1988, với mức dư tối đa 1 ppm trong hỗn hợp hương. Absolute hoa cam còn có thể chứa benzyl cyanide đến 1 phần trăm, chất mà IFRA giới hạn ở 0,01 phần trăm trong thành phẩm.

CO2 ở trạng thái siêu tới hạn

Nén và làm ấm quá điểm tới hạn, khoảng 31 °C và 74 bar, CO2 không còn là khí hay lỏng theo nghĩa thông thường. Nó đi vào mô thực vật như một chất khí và hoà tan các hợp chất thơm như một chất lỏng. Khi áp suất được hạ, CO2 trở lại thành khí và rời đi. Phần ở lại trong bình tách là chiết xuất CO2. Tiêu chuẩn ISO gọi đây là chiết xuất bằng chất lưu siêu tới hạn.

Khả năng hoà tan của CO2 tăng theo mật độ, nên thành phần của chiết xuất được chọn bằng cách đặt áp suất và nhiệt độ. Loại select được chiết ở áp suất thấp hơn, khoảng 90 đến 200 bar, cho một chất lỏng linh động gần với tinh dầu cùng loài, thường thêm vài phân tử nặng mà hơi nước mang kém. Loại total chiết ở khoảng 250 đến 350 bar, kéo theo cả sáp, chất béo và sắc tố, thường sệt hoặc đông lại khi nguội.

Phương pháp này không cần nước sôi và không để lại dung môi hữu cơ như hexane. Chiết xuất CO2 mang ít sản phẩm phụ của nhiệt và thuỷ phân hơn tinh dầu. Với gừng, chiết xuất CO2 giữ được gingerol, hợp chất cay không đi theo hơi nước; với hồ tiêu đen, loại total mang piperine. Với hoa tươi, các nghiên cứu như chiết CO2 lỏng hoa nhài năm 2012 cho thấy phương pháp dùng được, nhưng phần lớn chiết xuất CO2 thương mại hiện nay là từ nguyên liệu khô: hạt, rễ, quả, nhựa.

Không có dư lượng dung môi không có nghĩa là vô hại. Giới hạn IFRA và quy định mỹ phẩm áp dụng theo thành phần, như với tinh dầu cùng loài, và một chiết xuất total có thể giàu các hợp chất gây mẫn cảm hơn tinh dầu. Cách CO2 làm việc được bàn kỹ hơn trong bài CO2, một chất khí làm dung môi.

Mỡ ướp hoa: một cách gần như đã mất

Trước khi có dung môi bay hơi, mỡ là cách chính để giữ mùi của những bông hoa không chịu được nồi cất. Mỡ hấp thụ phân tử thơm và giữ lại. Sản phẩm là pomade: một khối mỡ bão hoà mùi hoa. Phương pháp ấy gọi là enfleurage, ướp hoa trên mỡ.

Enfleurage lạnh dùng chassis: một tấm kính gắn trong khung gỗ. Hai mặt kính được phết một lớp mỡ mỏng đã tinh chế để không còn mùi riêng. Hoa được rải lên mỡ, các khung chồng lên nhau để mỗi lớp hoa nằm kín giữa hai lớp mỡ. Sau khoảng một ngày, hoa cũ được gỡ ra và thay hoa mới. Việc thay hoa kéo dài nhiều tuần cho đến khi mỡ đậm mùi. Cách này hợp với nhài và huệ, những loài vẫn tiếp tục toả hương sau khi hái. Theo tài liệu di sản của thành phố Grasse, enfleurage lạnh xuất hiện ở đó khoảng năm 1750 cho các loài hoa mỏng manh như hoa cam, nhài và huệ.

Enfleurage nóng thả hoa vào mỡ đã nấu chảy, khuấy, giữ ấm một thời gian, lọc ra và thay mẻ mới. Nhiệt đưa mùi vào mỡ nhanh hơn nhưng có thể làm đổi mùi những bông hoa nhạy nhiệt. Pomade sau đó được khuấy nhiều lần với cồn; cồn kéo mùi ra, mỡ phần lớn ở lại. Dung dịch ấy là extrait de pomade, và sau khi làm lạnh, lọc, cất bỏ cồn, sản phẩm là absolute từ pomade.

Enfleurage cần nhiều người, nhiều tuần và nhiều mỡ cho một lượng mùi nhỏ. Chiết dung môi làm cùng việc trong vài giờ. Tại Grasse, công ty Chiris xây xưởng chiết dung môi năm 1898 và mở cửa năm 1899; concrete dần thay pomade trong thế kỷ 20. Ngày nay phương pháp chủ yếu còn trong bảo tàng, lớp học và vài xưởng nhỏ, dù chỉ dẫn địa lý Absolue Pays de Grasse, được INPI phê duyệt năm 2020, vẫn chấp nhận enfleurage cùng với dung môi bay hơi và CO2 siêu tới hạn.

Bốn mùi của cùng một bông hoa

Đặt bốn que thử cạnh nhau, mỗi que từ một phương pháp, và bông hoa cam hiện ra bốn lần. Neroli sáng, xanh, trong, phần lớn là linalool và terpene nhẹ. Nước cất hoa cam mềm và mờ, mang những phân tử tan trong nước. Absolute đầy, ngọt, có chiều sâu động vật của indole và độ tròn của methyl anthranilate. Một chiết xuất CO2 hay một pomade, nếu có, sẽ nằm ở những vị trí khác nữa trên cùng trục ấy.

Không phương pháp nào trung thực hơn phương pháp nào. Mỗi phương pháp là một bộ lọc, và mỗi bộ lọc có điểm mù riêng. Hơi nước bỏ lại phần nặng và phần tan trong nước. Dung môi mang theo sáp và cần một bước rửa thứ hai. CO2 phụ thuộc vào áp suất được chọn. Mỡ đòi thời gian mà công nghiệp hiện đại không còn trả nổi.

Điều này quan trọng khi đọc nhãn. Chữ tinh dầu hoa nhài trên một chai gần như chắc chắn không phải tinh dầu theo nghĩa ISO, vì nhài hầu như không được chưng cất ở quy mô thương mại; dạng chính của nó là absolute. Một nhãn đầy đủ nên ghi tên Latin, bộ phận của cây, và phương pháp. Một nhãn ghi absolute nên dẫn đến câu hỏi tiếp theo: absolute từ gì.

Tại Lê Mai, chữ tinh dầu trên kệ được dùng theo nghĩa rộng của đời thường. Nhưng phía sau mỗi chai vẫn là một trong bốn con đường này, và con đường ấy quyết định bông hoa nào, trong nhiều bông hoa có thể có, đã đi vào chai.

Ba chai hoa của Lê Mai đi theo hai trong bốn con đường ấy: Tinh dầu Hoa Hồng I là rose otto, cất bằng hơi nước từ cánh Rosa damascena; Tinh dầu Hoa Cam là neroli, cất từ hoa cây cam đắng Citrus × aurantium; còn Tinh dầu Hoa Nhài được chiết bằng dung môi từ hoa Jasminum grandiflorum.

Hơi nước, dung môi, khí nén, mỡ.

Bốn bộ lọc cho cùng một cánh hoa.

Mùi trong chai là phần mà phương pháp đã chọn giữ lại.