Một trăm đến hai trăm kilogam hoa vàng trong một nồi cất đốt củi trên đảo Anjouan. Hơn mười giờ hơi nước đi qua. Năm bình hứng đặt nối nhau, và năm cái tên cho cùng một mẻ hoa: Extra, I, II, III, complete.
Một mẻ hoa, nhiều giờ chưng
Hoa ngọc lan tây, tức ylang ylang, Cananga odorata dạng genuina, là những cánh dài, mảnh như dải ruy băng, màu vàng. Ở Comoros, hoa được hái bằng tay vào buổi sớm và cất ngay trong ngày. Mỗi cây cho khoảng một kilogam hoa mỗi đợt hái; một nồi cất nhận từ 100 đến 200 kilogam.
Liên minh Comoros, nhất là đảo Anjouan, vẫn là nguồn ngọc lan tây lớn nhất thế giới. Theo nghiên cứu chuỗi giá trị của Pierre William Johnson năm 2023, Comoros sản xuất 40 đến 70 tấn dầu mỗi năm trên tổng khoảng 100 tấn toàn cầu; riêng Anjouan chiếm khoảng 70 phần trăm sản lượng của cả nước. Năm 2022 có từ 100 đến 150 lò cất hoạt động trên đảo, phần lớn đốt củi.
Tinh dầu Ngọc Lan Tây của Lê Mai đến từ vùng này: hoa Cananga odorata trồng ở Madagascar và Comoros, hái tay và cất bằng hơi nước khi hoa còn tươi.
Một mẻ cất ngọc lan tây kéo dài rất lâu; các nguồn ghi từ khoảng mười đến hơn hai mươi giờ. Điều khác thường không nằm ở độ dài mà ở cách hứng dầu. Dịch cất không được gom chung vào một bình. Nó được hứng lần lượt vào nhiều bình, theo thời gian và theo tỷ trọng. Mỗi bình là một phân đoạn, và mỗi phân đoạn được bán như một loại dầu riêng.
Đó là chưng cất phân đoạn ở dạng giản dị nhất: không cần cột tách, không cần chân không, chỉ cần một chiếc đồng hồ và nhiều bình hứng.
Phân tử nhẹ ra trước
Một tinh dầu là hỗn hợp của hàng chục đến hàng trăm phân tử, mỗi phân tử có điểm sôi riêng. Trong nồi cất, hơi nước kéo theo trước những phân tử dễ bay hơi nhất. Những phân tử nặng hơn cần nhiều giờ hơi nước đi qua mới ra hết. Thời gian trong nồi vì thế quyết định phân tử nào xuất hiện ở bình nào.
Với ngọc lan tây, phần đầu giàu các ester và ether thơm: benzyl acetate, p cresyl methyl ether, methyl benzoate, cùng linalool. Đây là những phân tử mạnh mùi, mang nét hoa và ngọt của bông hoa. Các phần sau giàu dần sesquiterpene như beta caryophyllene, germacrene D và alpha farnesene, những phân tử nặng hơn, mùi gỗ và cay hơn, ít hoa hơn.
Có một chi tiết dễ gây nhầm. Phần đầu ra trước vì các phân tử của nó dễ bay hơi hơn, nhưng dầu phần đầu lại có tỷ trọng cao hơn. Theo ISO 3063, ở 20 °C loại Extra có tỷ trọng khoảng 0,965 đến 0,975, loại I khoảng 0,960, loại II khoảng 0,955, và loại III thấp nhất. Các ester và ether thơm có tỷ trọng cao hơn sesquiterpene hydrocarbon, dù sôi sớm hơn. Nhẹ về độ bay hơi và nhẹ về tỷ trọng là hai chuyện khác nhau.
Tỷ trọng vì thế trở thành công cụ phân loại. Người cất đo tỷ trọng của dịch hứng để biết khi nào chuyển sang bình tiếp theo, và tiêu chuẩn dùng chính các chỉ số ấy, cùng chiết suất, độ quay cực và chỉ số ester, để định nghĩa từng loại.
Extra, I, II, III và complete
Ngành hương liệu gọi các phân đoạn là Extra, I, II và III, trong tiếng Pháp là premières, secondes, troisièmes. Extra thường là phần hứng trong khoảng một đến hai giờ đầu. Đây là loại đắt nhất, mùi hoa sâu và mạnh nhất, dùng trong nước hoa cao cấp. Một số nguồn tách thêm Extra Superior, hay Extra S, với tỷ trọng từ 0,980 trở lên. Bảng thuật ngữ của thư viện ghi lại các cấp này.
Loại Extra giàu những phân tử mạnh mùi: p cresyl methyl ether 5 đến 16 phần trăm, methyl benzoate 4 đến 9 phần trăm, linalool 7 đến 24 phần trăm, benzyl acetate 5,5 đến 17,5 phần trăm, geranyl acetate 2,5 đến 14 phần trăm. Loại I vẫn thuộc nhóm cao cấp. Loại II dùng trong nước hoa thương mại. Loại III là phần cuối, mùi gỗ hơn, giá thấp nhất. Theo thư viện, chỉ Extra và loại I thường được dùng trong nước hoa cao cấp.
Complete là cái tên khó hiểu nhất. Một số nguồn dùng nó cho dầu cất một mạch không chia phân đoạn. Nguồn khác dùng nó cho hỗn hợp ghép lại từ các phân đoạn. Chữ complete trên nhãn không nói rõ là loại nào; phiếu kỹ thuật của nhà cung cấp là nơi cần kiểm tra.
Về an toàn, thư viện Lê Mai ghi mức tối đa 0,8 phần trăm trên da cho các loại Extra, I và II; loại complete có thể cao hơn. Ngọc lan tây còn chứa nhiều chất gây dị ứng phải ghi nhãn tại EU, như linalool, geraniol, benzyl benzoate và benzyl salicylate. Các phân đoạn khác nhau thì tỷ lệ các chất này cũng khác, nên mỗi loại cần phiếu thành phần riêng.
Ngọc lan tây và cananga
Cùng loài cây, một dạng khác, một loại dầu khác. Cananga đến từ Cananga odorata dạng macrophylla, được cất chủ yếu ở Java, Indonesia, và có tiêu chuẩn riêng là ISO 3523:2002. Khác với ngọc lan tây, dầu cananga thường được bán như một loại dầu duy nhất, không chia thành Extra, I, II, III.
Thành phần của cananga nghiêng hẳn về phía các phân đoạn cuối của ngọc lan tây. Beta caryophyllene khoảng 38 phần trăm, alpha caryophyllene khoảng 9 phần trăm, germacrene D khoảng 8 phần trăm. Mùi xanh hơn, gỗ hơn, ít ngọt hơn. Nếu Extra là phần hoa của bông hoa, cananga giống một người anh em thô hơn, đứng gần phía loại III.
Vì giá thấp hơn, cananga được dùng trong nước hoa như một lựa chọn kinh tế hơn ngọc lan tây ở một số ứng dụng. Cũng vì giá thấp hơn, nó là một trong những chất thường gặp khi dầu ngọc lan tây bị pha, cùng linalool và geranyl acetate tổng hợp, nhựa gurjun, benzyl benzoate và propylene glycol. Ở Comoros, việc thêm benzyl acetate tổng hợp vào dầu đã được ghi nhận trong khoảng mười lăm năm.
Phân tích sắc ký khí khối phổ, đọc tỷ lệ linalool và alpha farnesene, là cách kiểm tra. Từ năm 2020, Comoros lập một tổ chức liên ngành quốc gia về ngọc lan tây; từ tháng 3 năm 2022, người cất và người thu gom phải đăng ký.
Phân đoạn trong các tinh dầu khác
Ngọc lan tây chia phân đoạn ngay trong lần cất đầu. Cách thứ hai là lấy một tinh dầu đã hoàn thành, cất lại qua một cột tách, thường dưới chân không. Hạ áp suất làm hạ điểm sôi, nên dầu được tách ở nhiệt độ thấp hơn và ít bị nhiệt làm hỏng. Người vận hành chia dịch cất thành ít nhất ba phần: phần đầu, gồm các phân tử nhẹ nhất, thường là monoterpene hydrocarbon; phần giữa, gọi là tim hay coeur; và phần đuôi cùng cặn, gồm phân tử nặng, chất màu và chất không bay hơi.
Hoắc hương là ví dụ quen thuộc. Dầu hoắc hương thô sẫm màu, có cạnh đất và mốc. Cất lại dưới chân không, phần đầu nhẹ và phần cặn sẫm bị bỏ; phần tim giàu patchoulol hơn và nhạt màu hơn. Một nghiên cứu chưng cất phân tử dầu hoắc hương đạt khoảng 62 phần trăm patchoulol trong sản phẩm. Nhà cung cấp bán loại này dưới tên patchouli heart, kèm hàm lượng patchoulol trên phiếu kỹ thuật.
Tiêu chuẩn ISO 9235 dùng tinh dầu bạc hà làm ví dụ cho tinh dầu rectified, tức tinh dầu đã qua chưng cất phân đoạn để thay đổi hàm lượng một số chất hoặc màu. Với hắc ín bạch dương và cade, rectified còn là điều kiện của IFRA để được dùng làm hương, vì bước này giảm hydrocarbon thơm đa vòng. Với cam bergamot, chưng cất chân không loại bỏ furocoumarin, cho ra loại FCF.
Khi mục tiêu là bỏ bớt phần terpene nhẹ để dầu đậm hơn, sản phẩm là dầu terpeneless hoặc folded, chủ đề của bài cất lại, cô lại. Khi cắt rất hẹp quanh điểm sôi của một phân tử, sản phẩm là một đơn chất tách từ tinh dầu.
Đọc chữ trên nhãn
Những chữ nhỏ trên nhãn tinh dầu thường ghi lại thời gian trong nồi cất. Extra, I, II, III và complete thuộc về ngọc lan tây. Heart, coeur hay fraction chỉ một phần tim đã cắt. MD thường chỉ chưng cất phân tử. Rectified chỉ dầu đã cất lại để đổi thành phần hoặc màu.
Một chai ghi tinh dầu ngọc lan tây, hay ylang ylang, mà không có cấp nào đáng một câu hỏi. Đó có thể là complete theo nghĩa cất một mạch, có thể là hỗn hợp các phân đoạn, có thể là loại III với giá của loại I. Mùi cũng cho một gợi ý: Extra mở ra bằng nét hoa ngọt và mạnh; loại III mở ra bằng gỗ và cay, nét hoa đến muộn và nhẹ.
Nguồn gốc cũng để lại dấu. Một so sánh giữa dầu Comoros và dầu Madagascar ghi nhận nhiều cinnamyl acetate, benzyl salicylate và farnesyl acetate hơn trong dầu Comoros. Vùng Comoros và Réunion từng được gọi chung là Bourbon, và tên ấy vẫn còn trên nhãn một số tinh dầu từ vùng biển này.
Blend #900 Ngọc Lan Hổ Phách của Lê Mai lấy ngọc lan tây làm nốt hoa. Phía sau một cái tên ngắn trên nhãn là một quyết định về giờ nào trong nồi cất được chọn.
Cùng một nồi hoa, năm cái tên.
Thời gian tự chia bông hoa thành từng phần.
Nhãn chai chỉ ghi lại giờ nào đã được giữ.