Một bình thép chịu áp, vài ký gừng khô đã nghiền, và carbon dioxide, chính chất khí có trong nước có ga. Ở 31 độ C và gần 74 bar, chất khí ấy bắt đầu cư xử như một dung môi. Bài này giải thích hiện tượng đó, và vì sao gừng hay tiêu hồng chiết bằng CO2 lại có mùi gần với gia vị tươi hơn tinh dầu chưng cất.
Một bình thép và một chất khí
Trong một xưởng chiết CO2, phần lớn không gian là thép: những bình chịu áp dày thành, ống dẫn, máy nén, bộ trao đổi nhiệt. Nguyên liệu thực vật được sấy khô, nghiền nhỏ và nạp vào bình chiết. Không có nồi nước sôi, không có thùng hexane. Dung môi duy nhất được bơm vào là carbon dioxide, đôi khi thêm một lượng nhỏ ethanol làm đồng dung môi.
Tiêu chuẩn ISO 9235:2021 gọi sản phẩm này là supercritical fluid extract, ở mục 3.28: chiết xuất có được khi xử lý nguyên liệu tự nhiên bằng một lưu chất ở trạng thái siêu tới hạn, rồi tách sản phẩm bằng cách cho lưu chất giãn nở. Hai ví dụ được tiêu chuẩn nêu tên là chiết xuất CO2 từ cà phê và từ tiêu hồng.
So với chưng cất hơi nước, một kỹ thuật có từ nhiều thế kỷ, chiết xuất CO2 là một phương pháp mới trong lịch sử hương liệu. Nó không thay thế chưng cất. Nó cho một dạng nguyên liệu khác, với một thành phần khác, và vì vậy một mùi khác, ngay cả khi đi từ cùng một củ gừng.
Siêu tới hạn nghĩa là gì
Mỗi chất có một điểm tới hạn, nơi ranh giới giữa lỏng và khí biến mất. Với CO2, điểm này nằm ở 31,0 độ C và 73,8 bar, tức khoảng bảy mươi ba lần áp suất khí quyển. Vượt qua cả hai ngưỡng, CO2 không còn là khí hay lỏng theo nghĩa thông thường. Nó trở thành một lưu chất siêu tới hạn.
Ở trạng thái này, CO2 có hai tính chất cùng lúc. Mật độ của nó gần với chất lỏng, nên nó hoà tan được dầu thơm. Độ nhớt thấp và khả năng khuếch tán cao lại giống chất khí, nên nó len sâu vào mô thực vật đã nghiền. Khả năng hoà tan tăng theo mật độ, và mật độ đổi theo áp suất và nhiệt độ. Vì vậy người vận hành chọn thành phần của chiết xuất bằng cách vặn hai con số ấy.
Dòng CO2 mang chất tan đi sang một hoặc nhiều bình tách. Tại đó áp suất được hạ, CO2 mất khả năng hoà tan và trở lại thể khí; chiết xuất lắng xuống đáy bình. CO2 được nén lại và quay về đầu hệ thống. Khi có nhiều bình tách ở các mức áp khác nhau, sáp thực vật có thể lắng ở bình đầu, còn phần thơm được thu ở bình sau.
Khi CO2 được giữ ở dạng lỏng dưới điểm tới hạn, lạnh hơn và áp thấp hơn, quá trình được gọi là chiết cận tới hạn. CO2 lỏng hoà tan yếu hơn, nên lấy chủ yếu các chất nhẹ và ít kéo theo sáp. Trên nhãn, chữ subcritical do nhà cung cấp tự ghi; không có quy ước chung về áp suất cho từ này.
Nhiệt độ thấp, phân tử nguyên vẹn
Chưng cất hơi nước làm việc ở quanh nhiệt độ sôi của nước, trong nhiều giờ, với nguyên liệu ngâm trong hơi ẩm. Một số phân tử chịu được điều đó. Một số khác bị thuỷ phân, sắp xếp lại, hoặc không bay theo hơi nước và nằm lại trong bã. Tinh dầu là những gì đi qua được bình ngưng, không phải toàn bộ những gì có trong cây.
Phần bay hơi trong chiết CO2 thường được lấy ở khoảng 35 đến 55 độ C. Ở nhiệt độ đó, ít sản phẩm phụ do nhiệt và do nước hình thành. Những phân tử nặng hơn, mà hơi nước khó mang theo, lại hoà tan được trong CO2 nén. Kết quả là một chiết xuất có thành phần rộng hơn tinh dầu cùng loài, và gần hơn với mùi của nguyên liệu khi còn nguyên.
CO2 là một phân tử không phân cực. Nó hoà tan tốt terpene, ester, aldehyde và các hợp chất thơm nhẹ; nó hoà tan kém đường, muối, protein và phần lớn chất phân cực mạnh. Vì thế chiết xuất CO2 không mang phần tan trong nước của cây. Khi áp suất được xả, CO2 bay hết ở nhiệt độ phòng, và chiết xuất không có dư lượng dung môi hữu cơ theo nghĩa của hexane.
Không có dư lượng dung môi không có nghĩa là vô hại. Giới hạn IFRA và quy định mỹ phẩm áp dụng theo thành phần, giống như với tinh dầu cùng loài. Một chiết xuất đậm đặc hơn có thể mang nhiều chất cần giới hạn hơn tinh dầu, và phải được tính liều như mọi nguyên liệu khác.
Gừng CO2 và gừng chưng cất
Củ gừng là ví dụ rõ nhất về khác biệt giữa hai phương pháp. Tinh dầu gừng chưng cất từ thân rễ khô chủ yếu là sesquiterpene: zingiberene khoảng 38 đến 40 phần trăm, ar-curcumene khoảng 17 phần trăm. Mùi ấm, khô, hơi gỗ. Nhưng thứ làm gừng cay khi nếm, nhóm gingerol và shogaol, gần như không bay hơi. Chúng nằm lại trong bã sau chưng cất.
Gừng CO2 giữ được những chất đó. Thư viện mô tả mùi của nó là gừng tươi vừa cắt, chanh, cay nóng, hơi đất và gỗ. Loại total có vị cay rõ khi nếm và mùi ấm, tròn hơn tinh dầu; vì mang gingerol, nó được dùng cả trong hương liệu thực phẩm để tạo vị cay. Loại select sáng hơn và gần với gừng tươi hơn.
Có một lưu ý đi kèm. Gingerol là chất tạo vị cay, và ở nồng độ cao có thể gây cảm giác nóng trên da. Gừng CO2 không có tiêu chuẩn riêng trong danh mục IFRA 51, nhưng citral, nếu có từ loại gừng tươi, chịu hạn chế của IFRA và phải ghi nhãn dị ứng tại châu Âu khi vượt ngưỡng. Ba loại thân rễ cùng họ được đọc riêng trong bài Gừng, nghệ, riềng.
Tiêu hồng CO2 cho một ví dụ khác. Tiêu hồng là quả của Schinus terebinthifolia, cây gỗ nhỏ gốc Nam Mỹ, thuộc họ Đào lộn hột, không phải hồ tiêu thật. Hoá học của nó do monoterpene chi phối: alpha phellandrene, limonene, myrcene, pinene. Chiết xuất CO2 tròn và ngọt hơn tinh dầu, và giữ nốt quả mọng đỏ tốt hơn. Từ giữa thập niên 1990, tiêu hồng trở thành một nốt đầu quen thuộc trong nước hoa.
Select và total: hai loại CO2
Nhãn chiết xuất CO2, trên bao bì tiếng Anh ghi là CO2 extract, thường mang một trong hai chữ: select, hoặc selective, và total. Hai chữ này chỉ mức áp suất và phạm vi chất được lấy ra, không phải hạng chất lượng. Theo một tổng quan của Capuzzo và cộng sự năm 2013, phần bay hơi thường được chiết trong khoảng 90 đến 200 bar; loại total được làm ở khoảng 250 đến 350 bar. Các con số này chỉ là khoảng tham khảo; mỗi nhà sản xuất có quy trình riêng.
Chiết xuất select là chất lỏng linh động, thành phần gần với tinh dầu nhưng rộng hơn một chút. Chiết xuất total hoà tan cả sáp, chất béo và sắc tố như carotenoid. Nó thường sệt, đặc lại khi nguội, màu đậm, và mùi gần với nguyên liệu gốc hơn là với tinh dầu. Một nhà sản xuất ở Đức so loại select với sản phẩm chưng cất hơi nước, và loại total với chiết xuất bằng hexane.
Với nước hoa, loại select dễ dùng hơn vì ít chất béo và tan tốt hơn trong cồn. Loại total có thể để lại cặn sáp khi pha vào cồn. Muốn có một sản phẩm tan hẳn, nhà sản xuất rửa chiết xuất bằng ethanol, lọc lạnh rồi cất bỏ ethanol. Với dầu dưỡng và hương liệu thực phẩm, loại total lại được ưa hơn, chính vì nó mang theo những gì loại select bỏ lại.
CO2 trong tủ nguyên liệu
Một số nguyên liệu gần như chỉ có mùi qua dung môi. Vani không có tinh dầu chưng cất; quả vani đã ủ cho mùi qua chiết xuất bằng dung môi, và CO2 là một trong vài con đường đó. Hương thảo cho một ví dụ khác, ngoài thế giới mùi: chiết xuất hương thảo giàu carnosic acid, làm bằng CO2 siêu tới hạn hoặc bằng dung môi khác, được Liên minh châu Âu cho phép làm chất chống oxy hoá thực phẩm với mã E 392.
Chiết xuất CO2 đòi hỏi cách bảo quản riêng. Loại total có thể đông lại khi lạnh và cần làm ấm nhẹ trước khi cân. Nhiều loại đặc đến mức được bán pha sẵn trong dầu thực vật như dầu hướng dương; khi đó phần trăm hợp chất thơm thấp hơn chiết xuất gốc, và nhãn cần ghi rõ chất mang. Terpene trong tiêu hồng và gừng dễ oxy hoá, nên chai cần tối màu, kín, mát, ít khoảng trống không khí.
Một nhãn đầy đủ ghi tên Latin, bộ phận cây, chữ select hoặc total, và có chất mang hay không. Bốn thông tin ấy đủ để biết trong chai là gì: một tinh dầu mở rộng, hay gần như toàn bộ phần tan trong dầu của một củ, một quả, một hạt. Các cách lấy hương khác từ nguyên liệu thực vật được so sánh trong bài Bốn cách lấy hương từ một bông hoa.
Nước sôi chọn những gì bay được.
CO2 nén chọn những gì tan được.
Hai cách chọn, cùng một củ gừng, hai mùi.