Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 9, 2026

Gừng, nghệ, riềng · ba thân rễ một họ

Ginger, Turmeric, Galangal · Three Rhizomes, One Family

素材

Một củ gừng vỏ nâu nhạt, một củ nghệ ruột cam, một khúc riềng vỏ hồng có đốt. Ba thân rễ nằm chung một rổ trong bếp Việt, cùng thuộc họ Zingiberaceae, và khi chưng cất, mỗi củ cho một tinh dầu mang một phân tử chính khác nhau.

Ba củ trong một rổ

Cắt ngang ba củ, sự khác nhau hiện ra trước cả mùi. Gừng có ruột vàng nhạt, nhiều sợi. Nghệ có ruột màu cam đậm, đủ đậm để nhuộm vàng đầu ngón tay và tấm thớt gỗ. Riềng cứng hơn cả, ruột trắng ngà, thớ chặt, lưỡi dao phải ấn mạnh mới đi qua.

Trong bếp, ba củ ít khi đứng thay nhau. Gừng đi với cá và những món cần độ ấm. Nghệ cho màu và mùi đất vào nồi cà ri, vào bún bò Huế. Riềng đi với thịt, với mắm tôm, với những món cần một vị cay có nét thuốc. Người nấu bếp phân biệt chúng bằng lưỡi và mũi từ lâu trước khi có sắc ký khí.

Tinh dầu của ba củ cho phép nhìn sự khác nhau ấy bằng một ngôn ngữ khác. Mỗi chai có một bảng thành phần, và mỗi bảng có một phân tử đứng đầu. Ở gừng là zingiberene, ở nghệ là các turmerone, ở riềng là 1,8-cineole. Ba phân tử, ba hướng mùi, trên cùng một khung thực vật.

Bài này đặt ba nguyên liệu cạnh nhau trên que thử, không bàn về công dụng, chỉ đọc mùi và hoá học. Điểm xuất phát là cái khung chung: họ Gừng.

Họ Zingiberaceae và thân rễ

Phần củ của gừng, nghệ và riềng không phải là rễ. Đó là thân rễ, một đoạn thân mọc ngang dưới mặt đất, có đốt, có mắt, và từ các mắt ấy mọc lên chồi mới. Những vòng đốt nhìn rõ trên vỏ riềng chính là dấu của một thân cây nằm ngang trong đất.

Họ Gừng, tên khoa học Zingiberaceae, gồm nhiều cây thân thảo nhiều năm vùng nhiệt đới. Ngoài gừng, nghệ và riềng, họ này còn có bạch đậu khấu, bạch đậu khấu đen, nghệ đen và krachai. Nhiều loài trong họ cất giữ hương trong thân rễ hoặc trong hạt, và nhiều loài trở thành gia vị ở châu Á.

Ba cây trong bài thuộc ba chi khác nhau. Gừng là Zingiber officinale, cây thảo nhiều năm gốc Đông Nam Á, nay trồng khắp thế giới. Nghệ vàng là Curcuma longa, sản xuất chính ở Ấn Độ, Indonesia, Trung Quốc và Việt Nam. Riềng nếp là Alpinia galanga, cây cao đến 2 mét, là gia vị quen thuộc ở Thái Lan với tên kha và ở Indonesia với tên laos.

Tên thông dụng dễ gây lẫn. Chữ galangal trong tiếng Anh có thể chỉ ba cây khác nhau: riềng nếp Alpinia galanga, riềng tẻ Alpinia officinarum nhỏ hơn, và một cây thứ ba thuộc chi Kaempferia. Khi đọc nhãn tinh dầu riềng, tên khoa học quan trọng hơn tên gọi.

Gừng: cay ấm và vỏ chanh

Tinh dầu gừng thường được chưng cất hơi nước từ thân rễ đã sấy khô. Bảng thành phần trong thư viện ghi zingiberene 38.1 đến 40.2 phần trăm, ar-curcumene 17.1 phần trăm, β-sesquiphellandrene khoảng 7.2 phần trăm, β-bisabolene 5.2 đến 6.0 phần trăm. Phần lớn chai là sesquiterpene, những phân tử 15 carbon nặng hơn và bay hơi chậm hơn nhóm terpene nhẹ.

Vì vậy mùi tinh dầu gừng khô không cay xộc như lát gừng tươi mà ấm, tròn, hơi đất và gỗ. Cái cay trên lưỡi khi nhai gừng đến từ gingerol và shogaol, hai nhóm chất gần như không bay hơi. Chúng ở lại trong bã khi chưng cất, nên tinh dầu gừng có mùi gừng mà không có vị cay của gừng.

Nét chanh trong gừng đến từ citral, gồm geranial và neral. Theo dữ liệu thư viện, citral cao hơn ở gừng tươi. Gừng Úc và gừng tươi Trung Quốc thường giàu citral và mùi chanh hơn, còn gừng Ấn Độ và châu Phi nghiêng về đất và ấm. Tinh dầu cất từ gừng khô và từ gừng tươi vì thế có thể khác nhau rõ.

Về an toàn, gừng có tình trạng GRAS, và ở mức thử 4 phần trăm không ghi nhận kích ứng hay nhạy ứng. Nếu tinh dầu mang citral từ gừng tươi, citral chịu hạn chế của IFRA và phải ghi nhãn dị ứng tại EU khi vượt ngưỡng.

Tinh dầu gừng được sản xuất chủ yếu ở Trung Quốc và Ấn Độ, ở Jamaica, và cả ở Anh, nơi các xưởng chưng cất gừng khô nhập từ Nigeria. Gừng không nằm trong nhóm nguyên liệu hay bị làm giả, một điều hiếm trong ngành tinh dầu. Nhờ vậy, khi hai chai tinh dầu gừng có mùi khác nhau, lý do thường nằm ở nguồn củ và ở chuyện củ được cất khi còn tươi hay đã sấy, hơn là ở một chất lạ được thêm vào.

Nghệ: đất, gỗ và turmerone

Tinh dầu nghệ không có màu vàng của bột nghệ theo cách nhiều người nghĩ. Curcumin, sắc tố vàng làm nên màu của nghệ, không bay hơi, nên không có mặt trong tinh dầu nghệ chưng cất. Curcumin chỉ có trong bột nghệ, trong dịch chiết cồn và trong chiết xuất CO2.

Thứ đi sang bình ngưng là nhóm turmerone. Trang thành tố ar-turmerone ghi phân tử này chiếm 15.5 đến 27.5 phần trăm tinh dầu nghệ, cùng với hai đồng phân α-turmerone và β-turmerone. Tiền tố ar viết tắt của aromatic, chỉ vòng thơm trong cấu trúc. Công thức C₁₅H₂₀O, một ketone sesquiterpene.

Mùi của ar-turmerone được thư viện mô tả là mùi nghệ đặc trưng: ấm, gỗ, hơi cay, có đất. Ba turmerone cùng nhau làm nên cái mà người nấu bếp nhận ra ngay khi mở hũ nghệ. Bên cạnh chúng, α-zingiberene có mặt ở mức 5 đến 12 phần trăm, một sợi dây nối nghệ với người họ hàng gừng.

Tinh dầu nghệ có một đặc tính thực tế cần nhớ: nó có thể để lại vệt vàng cam trên da và trên vải, và ở nồng độ cao thì vệt ấy rõ hơn. Thư viện ghi khả năng nhạy ứng da thấp, và khuyến nghị bảo quản trong chai tối, kín, để lạnh.

Trên que thử, nghệ thay đổi chậm hơn gừng. Turmerone là những ketone sesquiterpene, nặng hơn các terpene nhẹ, nên mùi ấm và đất giữ lâu trên giấy. Ở phút đầu có một nét sáng hơi giống gừng, có lẽ từ phần zingiberene, rồi nhường chỗ cho cái nền gỗ khô. Sau vài giờ, thứ còn lại trên que là một mùi gần với hũ bột nghệ khô, chỉ thiếu màu.

Tinh dầu Nghệ của Lê Mai chưng cất từ củ Curcuma longa tươi trồng tại Việt Nam, nên đúng như trên: mang nhóm turmerone, không mang curcumin. Trong Tinh dầu #093, nghệ nằm ở hương cuối cùng gỗ pơ mu, còn gừng ở tầng giữa.

Riềng: long não và cay nồng

Tinh dầu riềng nằm ở một vùng khác hẳn hai củ kia. Ở riềng nếp, phân tử đứng đầu không phải sesquiterpene mà là 1,8-cineole, một oxide monoterpene nhẹ, chiếm 30.2 đến 33.6 phần trăm. Sau đó là camphor 5.0 đến 14.0 phần trăm, β-pinene đến 12.9 phần trăm, α-fenchyl acetate đến 12.7 phần trăm và α-terpineol.

Hệ quả trên que thử là một mùi mát, xộc, hơi thuốc ngay từ những giây đầu. Đó là mùi mà thuật ngữ nước hoa gọi là camphoraceous, của long não và 1,8-cineole. Dưới lớp mát ấy có một chút ngọt cay của methyl cinnamate, ghi nhận ở 2.6 đến 5.3 phần trăm, và một nền nhựa nhẹ của các pinene.

Riềng cũng có chemotype. Thư viện ghi ít nhất hai dòng: một dòng giàu 1,8-cineole và một dòng giàu (E)-β-farnesene. Ở một số mẫu, methyl cinnamate trở thành thành phần chính. Cùng một tên Alpinia galanga, hai chai tinh dầu có thể mở ra theo hai hướng khác nhau.

Nếu gừng nghiêng về ấm và nghệ nghiêng về đất, riềng nghiêng về mát. Ba củ trong một rổ vì vậy phủ ba góc khác nhau của cùng một vùng cay: ấm tròn, đất gỗ, mát thuốc. Thư viện ghi riềng nếp có rủi ro nhạy ứng thấp và không chứa chất gây ung thư đã biết.

Gừng tươi, gừng khô, CO2

Cùng một củ gừng có thể thành ba nguyên liệu khác nhau tuỳ cách xử lý. Gừng tươi chưng cất cho tinh dầu giàu citral, sáng mùi chanh. Gừng khô chưng cất cho tinh dầu ấm và tròn hơn, nhiều sesquiterpene. Và chiết bằng CO2 cho một sản phẩm thứ ba, gần với củ gừng vừa cắt hơn cả.

Chiết CO2 dùng carbon dioxide nén làm dung môi. Ở điều kiện dưới tới hạn, CO2 lấy chủ yếu phần bay hơi, cho loại select. Ở điều kiện siêu tới hạn, CO2 lấy thêm chất béo và chất không bay hơi, cho loại total. Khi giảm áp, CO2 bay đi hết, không để lại dung môi trong sản phẩm.

Thư viện mô tả mùi gừng CO2 là gừng tươi vừa cắt, chanh, cay nóng, hơi đất và gỗ. Loại total giữ được gingerol nên có vị cay rõ khi nếm và mùi ấm, tròn hơn tinh dầu; loại select sáng hơn và giống gừng tươi hơn. Gingerol trong loại total có thể gây cảm giác nóng trên da ở nồng độ cao.

Nghệ cũng có bản CO2, và đó là dạng giữ được curcumin mà tinh dầu chưng cất bỏ lại. Bài CO2, một chất khí làm dung môi đi sâu hơn vào phương pháp này. Với ba củ trong bài, CO2 cho thấy một điều gọn: phần mùi và phần vị của gia vị có thể được tách ra, rồi đặt lại cạnh nhau theo ý người làm hương.

Ba thân rễ, một họ, ba phân tử đứng đầu.

Mùi đi sang bình ngưng. Vị và màu ở lại.

Cái bếp đã phân loại chúng trước phòng thí nghiệm.