Tháp hương là cách chia một mùi thành ba tầng theo tốc độ bay hơi: hương đầu nhận ra trong những phút đầu, hương giữa hiện rõ trong vài giờ, hương cuối ở lại lâu nhất. Đó là một mô hình đơn giản hoá, và nhiều tháp hương in trên trang bán hàng là mô tả hình ảnh hơn là danh sách nguyên liệu.
Ba tầng trên một tờ giấy
Một tờ giới thiệu nước hoa thường in một hình tam giác chia ba ngăn. Ngăn trên cùng ghi vài chữ như bergamot, tiêu hồng, lá xanh. Ngăn giữa ghi hoa hồng, nhài, iris. Ngăn đáy ghi gỗ tuyết tùng, xạ hương, vanilla. Hình đó là tháp hương, và ba ngăn của nó là hương đầu, hương giữa, hương cuối.
Cách đọc ngắn gọn như sau. Hương đầu là những gì nhận ra ngay sau khi xịt và mờ đi sớm nhất, thường trong khoảng phút đầu đến một hai giờ tuỳ nồng độ. Hương giữa hiện lên khi tầng đầu tan, mang tính cách chính của mùi và kéo dài vài giờ. Hương cuối là phần bay hơi chậm nhất, còn lại nhiều giờ, đôi khi qua ngày. Mỗi chữ trong tháp gọi là một note hương, hay nốt hương.
Điều cần biết thêm là tháp hương mô tả một ý định, không mô tả một công thức. Một chai thật chứa hàng chục đến hàng trăm nguyên liệu; tờ giấy chỉ in vài chữ. Những chữ đó được chọn để gợi hình, và không phải chữ nào cũng ứng với một nguyên liệu có thể mua được.
Thư viện của Lê Mai có một công cụ tháp hương cho phép đặt tinh dầu vào ba tầng và xem tỉ lệ. Phần dưới đây giải thích vì sao ba tầng tồn tại, và vì sao một tháp hương cần được đọc chậm.
Tốc độ bay hơi quyết định tầng
Một giọt tinh dầu trên giấy thử không bay đi cùng lúc. Phân tử nhỏ, nhẹ, có áp suất hơi cao rời giấy trước; phân tử lớn, nặng ở lại. Tháp hương là cách xếp sự khác biệt này thành ba ngăn.
Tầng đầu thường là monoterpene và ester nhẹ. Limonene trong vỏ cam chanh là ví dụ quen thuộc: nó chiếm phần lớn tinh dầu cam ngọt và bưởi, và là lý do mùi cam tươi tan nhanh. Tầng giữa là hoa, gia vị, thảo mộc, với các phân tử như linalool, geraniol, eugenol. Tầng đáy là gỗ, nhựa, rêu, xạ hương và vanilla, nơi phân tử nặng hơn và bay hơi chậm hơn nhiều.
Bảng bay hơi của thư viện ghi số giờ mà từng tinh dầu Lê Mai đang bán còn nhận ra trên giấy thử khi chấm nguyên chất, theo số liệu của The Good Scents Company. Cam chanh thường dưới vài chục giờ; gỗ và nhựa có thể vượt vài trăm giờ. Bảng xếp 57 tinh dầu vào ba lớp, và ghi rõ những ô chỉ là ước lượng.
Số giờ trên giấy thử không bằng thời gian trên da. Nhiệt độ, nồng độ, lô nguyên liệu và độ nhạy của mũi đều làm con số dịch chuyển. Nhưng thứ tự thì khá bền: cam chanh đi trước, gỗ đi sau. Tháp hương dựa trên thứ tự đó.
Nốt hương là nguyên liệu hay hình ảnh
Một số nốt hương trong tháp là tên nguyên liệu thật. Bergamot, oải hương, vetiver, hoắc hương đều có tinh dầu tương ứng, và một chai ghi các chữ này có thể chứa chính các tinh dầu đó. Một số nốt khác là tên của một ấn tượng.
Linh lan, tử đinh hương và dành dành có mùi rõ khi còn trên cây nhưng không cho chiết xuất ổn định với giá chấp nhận được. Mùi của chúng trong nước hoa được dựng lại bằng tổ hợp phân tử. Một nốt linh lan trên tháp hương vì vậy là một bản dựng, không phải một chai tinh dầu linh lan.
Để dựng lại một bông hoa như vậy, nhà làm hương có thể dùng kỹ thuật headspace: thu phần không khí quanh bông hoa còn trên cây bằng chất hấp phụ, rồi phân tích bằng GC-MS. Headspace không tạo ra nguyên liệu để bán. Kết quả là một bảng dữ liệu, từ đó mùi được dựng lại bằng các phân tử có sẵn.
Xa hơn nữa là những nốt như mưa, không khí biển, da ấm, vải sạch. Hương mưa không phải một chai tinh dầu. Nó là cách mô tả một hiệu ứng mà nhà làm hương tạo ra từ nhiều nguyên liệu. Nguyên liệu gần nhất với ý niệm này có lẽ là mitti attar, đất nung chưng cất vào nền dầu đàn hương ở Kannauj, Ấn Độ; nhưng một chai ghi nốt mưa không nhất thiết chứa nó.
Danh sách nốt hương trên bao bì vì thế nên đọc như một bản phác của ấn tượng. Nó cho biết nhà làm hương muốn người ngửi nghĩ tới điều gì, không cho biết trong chai có gì. Muốn biết thành phần, nơi duy nhất có tính pháp lý là danh sách INCI, và ở đó toàn bộ phần hương thường chỉ hiện dưới một chữ parfum.
Những tháp hương không có tầng
Tháp hương giả định rằng mùi đổi theo thời gian. Không phải mùi nào cũng đổi nhiều. Eau de Cologne cổ điển gần như dồn hết vào tầng đầu: vỏ cam chanh, hoa cam, hương thảo, rồi tan nhanh. Tháp của nó nặng phần trên và mỏng phần dưới.
Ở đầu kia là những mùi dựng quanh vài phân tử nền. Cặp ambroxide và Iso E Super, theo ghi chép của thư viện, là cấu trúc của nhiều nước hoa gỗ hổ phách tối giản. Hai phân tử này đều thuộc tầng đáy, nên mùi gần như giữ một hình dạng từ lúc xịt đến lúc tan. Các trang bán hàng mô tả kiểu này là mùi tuyến tính.
Ngay cả trong một công thức nhiều tầng, các tầng cũng chồng lên nhau. Hoắc hương và vetiver có mặt từ giữa đến cuối. Oải hương có phần đầu sáng và phần giữa khô. Tháp hương vẽ ba ngăn tách biệt, còn thực tế là một dải chuyển liên tục.
Vì vậy tháp hương có ích nhất khi coi là một bản đồ thô: nó chỉ hướng, không chỉ đường. Khi xếp một mùi vào họ hương, tầng giữa và tầng đáy quan trọng hơn tầng đầu, vì gần như họ nào cũng mở bằng cam chanh.
Tháp hương và bài học pha hương
Chữ note trong ngành hương có gốc từ âm nhạc. Năm 1857, Septimus Piesse in The Art of Perfumery, so mùi với âm thanh và xếp các mùi vào những quãng như phím đàn; các ấn bản sau phát triển ý này thành một khuông nhạc khoảng năm mươi mùi. Đó là một phép ẩn dụ để sắp nguyên liệu, không phải phép đo, nhưng từ note ở lại.
Với người pha hương, tháp hương là một khung khởi đầu. Sách dạy pha hương thường nêu tỉ lệ khoảng 20 đến 30 phần trăm cho tầng đầu, 40 đến 50 phần trăm cho tầng giữa và 25 đến 35 phần trăm cho tầng đáy. Blending 101 và công cụ tháp hương của thư viện bắt đầu ở 25, 45 và 30. Đây là quy ước, không phải quy tắc.
Quy ước này cần chỉnh ngay khi gặp nguyên liệu thật. Một giọt ylang ylang và một giọt cam ngọt không cho lượng mùi bằng nhau. Quế, đinh hương, vetiver chỉ cần một phần nhỏ; cam chanh có thể cần nhiều hơn để còn nhận ra. Tỉ lệ trên giấy là điểm xuất phát, còn giấy thử qua vài giờ và vài ngày cho biết tầng nào đang lấn át.
Bài Ba tầng của một mùi đi sâu vào tỉ lệ này; bài Một que thử, ba ngày ghi lại cách một que thử đổi mùi qua thời gian.
Tự dựng một tháp hương
Một tháp hương có thể dựng từ giấy thử, không cần tờ quảng cáo. Nhúng ba que vào ba tinh dầu, ghi tên và giờ lên mỗi que, rồi ngửi lại sau mười phút, sau hai giờ, sau một ngày. Que nào gần như mất mùi sau hai giờ thuộc tầng đầu. Que nào còn rõ sau một ngày thuộc tầng đáy.
Làm vậy với một chai nước hoa cũng được. Xịt lên một que, ngửi theo cùng nhịp, và ghi lại những gì nhận ra ở mỗi mốc. Danh sách tự ghi đó thường khác tháp in trên hộp: có nốt in trên hộp không nhận ra được, có nốt nhận ra rõ mà hộp không in.
Khi ngửi lâu một mùi, mũi mỏi và cảm nhận giảm đi, hiện tượng gọi là mỏi khứu giác. Vì vậy việc đánh giá thường làm ngắt quãng, ra khỏi vùng có mùi rồi quay lại. Một tháp hương tự dựng đáng tin hơn khi được ghi qua nhiều lần ngửi ngắn.
Công cụ tháp hương của thư viện làm phần tính toán: chọn tinh dầu vào từng tầng, chia tổng số giọt theo tỉ lệ. Số giọt ở đó là tỉ lệ giữa các tinh dầu trong hỗn hợp, không phải nồng độ trên da; nồng độ cuối cùng phải nằm dưới giới hạn ghi trên từng trang tinh dầu.
Tháp hương là một hình vẽ về thời gian.
Nguyên liệu không đứng yên trong ngăn của nó.
Giấy thử ghi lại phần tờ quảng cáo bỏ qua.
A fragrance pyramid divides a scent into three tiers by evaporation speed: top notes are noticed in the first minutes, heart notes emerge over some hours, base notes stay longest. It is a simplified model, and many pyramids printed on sales pages describe images more than they list materials.
Three tiers on a sheet of paper
A perfume leaflet often prints a triangle split into three compartments. The top one lists a few words such as bergamot, pink pepper, green leaves. The middle lists rose, jasmine, iris. The bottom lists cedarwood, musk, vanilla. That figure is the fragrance pyramid, and its three compartments are the top, heart and base notes.
The short reading is this. Top notes are what is noticed right after spraying and fades first, from the first minutes up to an hour or two depending on strength. Heart notes appear as the top fades, carry the main character of the scent and last some hours. Base notes are the slowest to evaporate and remain for many hours, sometimes into the next day. Each word in the pyramid is called a note.
What needs adding is that a pyramid describes an intention, not a formula. A real bottle holds dozens to hundreds of materials; the leaflet prints a handful of words. Those words are chosen to evoke, and not every one corresponds to a material that can be bought.
Lê Mai's library has a pyramid builder that places essential oils in three tiers and shows their shares. What follows explains why the three tiers exist, and why a pyramid is worth reading slowly.
Evaporation decides the tier
A drop of essential oil on a blotter does not leave all at once. Small, light molecules with high vapour pressure leave the paper first; large, heavy ones stay. The pyramid sorts this difference into three compartments.
The top tier is usually monoterpenes and light esters. Limonene in citrus peel is the familiar example: it makes up most of sweet orange and grapefruit oil, and it is why the fresh orange smell fades quickly. The heart is flowers, spices and herbs, with molecules such as linalool, geraniol and eugenol. The base is woods, resins, mosses, musks and vanilla, where molecules are heavier and evaporate far more slowly.
The library's volatility chart lists how many hours each oil Lê Mai sells stays recognisable on a blotter at full strength, using figures from The Good Scents Company. Citrus is usually under a few dozen hours; woods and resins can exceed several hundred. The chart places 57 oils into three classes and marks which cells are estimates.
Blotter hours are not wear time on skin. Temperature, dilution, lot and the sensitivity of the nose all shift the figure. But the order is fairly stable: citrus leaves first, woods leave last. The pyramid rests on that order.
Is a note a material or an image
Some notes in a pyramid are names of real materials. Bergamot, lavender, vetiver and patchouli all have corresponding essential oils, and a bottle listing these words may contain those very oils. Other notes are names of an impression.
Lily of the valley, lilac and gardenia smell clearly on the plant but give no stable extract at an acceptable cost. In perfume their scent is rebuilt from combinations of molecules. A lily of the valley note on a pyramid is therefore a reconstruction, not a bottle of lily of the valley oil.
To rebuild such a flower, a perfumer can use the headspace technique: trapping the air around a living bloom on an adsorbent, then analysing it by GC-MS. Headspace yields no material for sale. The result is a data table, from which the scent is rebuilt with available molecules.
Further out are notes such as rain, sea air, warm skin, clean linen. A rain note is not a bottle of essential oil. It describes an effect the perfumer builds from many materials. The material closest to the idea is perhaps mitti attar, fired earth distilled into sandalwood oil in Kannauj, India; but a bottle listing a rain note need not contain it.
The note list on a box is best read as a sketch of an impression. It says what the perfumer wants the wearer to think of, not what is in the bottle. For composition, the only legally binding place is the INCI list, and there the whole fragrance usually appears under one word: parfum.
Pyramids without tiers
A pyramid assumes that a scent changes over time. Not every scent changes much. The classic Eau de Cologne puts almost everything in the top: citrus peel, orange blossom, rosemary, then a quick fade. Its pyramid is heavy above and thin below.
At the other end are scents built around a few base molecules. The pairing of ambroxide and Iso E Super, as the library records, underlies many minimalist woody amber perfumes. Both molecules belong to the base, so the scent keeps nearly one shape from spray to fade. Sales pages call this kind of scent linear.
Even in a formula with many tiers, the tiers overlap. Patchouli and vetiver are present from the heart to the end. Lavender has a bright top and a dry heart. The pyramid draws three separate compartments; in reality there is one continuous slope.
So the pyramid is most useful as a rough map: it shows direction, not the road. When placing a scent in a fragrance family, the heart and base matter more than the top, since nearly every family opens with citrus.
The pyramid as a blending lesson
The perfumer's word note comes from music. In 1857 Septimus Piesse published The Art of Perfumery, comparing odours with sounds and placing them in intervals like keys; later editions grew this into a staff of about fifty odours. It was a metaphor for arranging materials, not a measurement, but the word note stayed.
For someone blending, the pyramid is a starting frame. Blending manuals often give about 20 to 30 percent for the top, 40 to 50 percent for the heart and 25 to 35 percent for the base. Blending 101 and the library's pyramid builder start at 25, 45 and 30. This is a convention, not a rule.
The convention needs adjusting as soon as real materials come in. One drop of ylang ylang and one drop of sweet orange do not give the same amount of odour. Cinnamon, clove and vetiver need only a small share; citrus may need more to remain noticeable. The ratio on paper is a starting point; a blotter over hours and days shows which tier dominates.
The piece Three tiers of a scent goes further into these ratios; One blotter, three days records how a single blotter changes over time.
Building a pyramid
A pyramid can be built from blotters, with no leaflet at all. Dip three strips into three oils, write the name and time on each, then smell again after ten minutes, after two hours, after a day. A strip that has nearly lost its scent after two hours belongs to the top. A strip still clear after a day belongs to the base.
The same works with a bottle of perfume. Spray one strip, smell it at the same intervals, and note what is perceived at each point. That handwritten list often differs from the pyramid on the box: some printed notes cannot be found, some clear notes are not printed.
Smelling one scent for long tires the nose and reduces perception, an effect called olfactory fatigue. That is why evaluation is done in intervals, stepping away from the scent and returning. A handmade pyramid is more reliable when recorded over several short smellings.
The library's pyramid builder does the arithmetic: choose oils for each tier and split a total drop count by tier share. The drops there are ratios between oils in the blend, not the concentration on skin; the final concentration must stay below the limit listed on each oil's page.
A pyramid is a drawing of time.
Materials do not stay in their compartments.
A blotter records what the leaflet leaves out.