Cái đẹp · Aesthetics · Tháng 9, 2026

Một hình tam giác trên tờ quảng cáo

A Triangle on a Perfume Leaflet

美

Tháp hương là cách chia một mùi thành ba tầng theo tốc độ bay hơi: hương đầu nhận ra trong những phút đầu, hương giữa hiện rõ trong vài giờ, hương cuối ở lại lâu nhất. Đó là một mô hình đơn giản hoá, và nhiều tháp hương in trên trang bán hàng là mô tả hình ảnh hơn là danh sách nguyên liệu.

Ba tầng trên một tờ giấy

Một tờ giới thiệu nước hoa thường in một hình tam giác chia ba ngăn. Ngăn trên cùng ghi vài chữ như bergamot, tiêu hồng, lá xanh. Ngăn giữa ghi hoa hồng, nhài, iris. Ngăn đáy ghi gỗ tuyết tùng, xạ hương, vanilla. Hình đó là tháp hương, và ba ngăn của nó là hương đầu, hương giữa, hương cuối.

Cách đọc ngắn gọn như sau. Hương đầu là những gì nhận ra ngay sau khi xịt và mờ đi sớm nhất, thường trong khoảng phút đầu đến một hai giờ tuỳ nồng độ. Hương giữa hiện lên khi tầng đầu tan, mang tính cách chính của mùi và kéo dài vài giờ. Hương cuối là phần bay hơi chậm nhất, còn lại nhiều giờ, đôi khi qua ngày. Mỗi chữ trong tháp gọi là một note hương, hay nốt hương.

Điều cần biết thêm là tháp hương mô tả một ý định, không mô tả một công thức. Một chai thật chứa hàng chục đến hàng trăm nguyên liệu; tờ giấy chỉ in vài chữ. Những chữ đó được chọn để gợi hình, và không phải chữ nào cũng ứng với một nguyên liệu có thể mua được.

Thư viện của Lê Mai có một công cụ tháp hương cho phép đặt tinh dầu vào ba tầng và xem tỉ lệ. Phần dưới đây giải thích vì sao ba tầng tồn tại, và vì sao một tháp hương cần được đọc chậm.

Tốc độ bay hơi quyết định tầng

Một giọt tinh dầu trên giấy thử không bay đi cùng lúc. Phân tử nhỏ, nhẹ, có áp suất hơi cao rời giấy trước; phân tử lớn, nặng ở lại. Tháp hương là cách xếp sự khác biệt này thành ba ngăn.

Tầng đầu thường là monoterpene và ester nhẹ. Limonene trong vỏ cam chanh là ví dụ quen thuộc: nó chiếm phần lớn tinh dầu cam ngọt và bưởi, và là lý do mùi cam tươi tan nhanh. Tầng giữa là hoa, gia vị, thảo mộc, với các phân tử như linalool, geraniol, eugenol. Tầng đáy là gỗ, nhựa, rêu, xạ hương và vanilla, nơi phân tử nặng hơn và bay hơi chậm hơn nhiều.

Bảng bay hơi của thư viện ghi số giờ mà từng tinh dầu Lê Mai đang bán còn nhận ra trên giấy thử khi chấm nguyên chất, theo số liệu của The Good Scents Company. Cam chanh thường dưới vài chục giờ; gỗ và nhựa có thể vượt vài trăm giờ. Bảng xếp 57 tinh dầu vào ba lớp, và ghi rõ những ô chỉ là ước lượng.

Số giờ trên giấy thử không bằng thời gian trên da. Nhiệt độ, nồng độ, lô nguyên liệu và độ nhạy của mũi đều làm con số dịch chuyển. Nhưng thứ tự thì khá bền: cam chanh đi trước, gỗ đi sau. Tháp hương dựa trên thứ tự đó.

Nốt hương là nguyên liệu hay hình ảnh

Một số nốt hương trong tháp là tên nguyên liệu thật. Bergamot, oải hương, vetiver, hoắc hương đều có tinh dầu tương ứng, và một chai ghi các chữ này có thể chứa chính các tinh dầu đó. Một số nốt khác là tên của một ấn tượng.

Linh lan, tử đinh hương và dành dành có mùi rõ khi còn trên cây nhưng không cho chiết xuất ổn định với giá chấp nhận được. Mùi của chúng trong nước hoa được dựng lại bằng tổ hợp phân tử. Một nốt linh lan trên tháp hương vì vậy là một bản dựng, không phải một chai tinh dầu linh lan.

Để dựng lại một bông hoa như vậy, nhà làm hương có thể dùng kỹ thuật headspace: thu phần không khí quanh bông hoa còn trên cây bằng chất hấp phụ, rồi phân tích bằng GC-MS. Headspace không tạo ra nguyên liệu để bán. Kết quả là một bảng dữ liệu, từ đó mùi được dựng lại bằng các phân tử có sẵn.

Xa hơn nữa là những nốt như mưa, không khí biển, da ấm, vải sạch. Hương mưa không phải một chai tinh dầu. Nó là cách mô tả một hiệu ứng mà nhà làm hương tạo ra từ nhiều nguyên liệu. Nguyên liệu gần nhất với ý niệm này có lẽ là mitti attar, đất nung chưng cất vào nền dầu đàn hương ở Kannauj, Ấn Độ; nhưng một chai ghi nốt mưa không nhất thiết chứa nó.

Danh sách nốt hương trên bao bì vì thế nên đọc như một bản phác của ấn tượng. Nó cho biết nhà làm hương muốn người ngửi nghĩ tới điều gì, không cho biết trong chai có gì. Muốn biết thành phần, nơi duy nhất có tính pháp lý là danh sách INCI, và ở đó toàn bộ phần hương thường chỉ hiện dưới một chữ parfum.

Những tháp hương không có tầng

Tháp hương giả định rằng mùi đổi theo thời gian. Không phải mùi nào cũng đổi nhiều. Eau de Cologne cổ điển gần như dồn hết vào tầng đầu: vỏ cam chanh, hoa cam, hương thảo, rồi tan nhanh. Tháp của nó nặng phần trên và mỏng phần dưới.

Ở đầu kia là những mùi dựng quanh vài phân tử nền. Cặp ambroxide và Iso E Super, theo ghi chép của thư viện, là cấu trúc của nhiều nước hoa gỗ hổ phách tối giản. Hai phân tử này đều thuộc tầng đáy, nên mùi gần như giữ một hình dạng từ lúc xịt đến lúc tan. Các trang bán hàng mô tả kiểu này là mùi tuyến tính.

Ngay cả trong một công thức nhiều tầng, các tầng cũng chồng lên nhau. Hoắc hương và vetiver có mặt từ giữa đến cuối. Oải hương có phần đầu sáng và phần giữa khô. Tháp hương vẽ ba ngăn tách biệt, còn thực tế là một dải chuyển liên tục.

Vì vậy tháp hương có ích nhất khi coi là một bản đồ thô: nó chỉ hướng, không chỉ đường. Khi xếp một mùi vào họ hương, tầng giữa và tầng đáy quan trọng hơn tầng đầu, vì gần như họ nào cũng mở bằng cam chanh.

Tháp hương và bài học pha hương

Chữ note trong ngành hương có gốc từ âm nhạc. Năm 1857, Septimus Piesse in The Art of Perfumery, so mùi với âm thanh và xếp các mùi vào những quãng như phím đàn; các ấn bản sau phát triển ý này thành một khuông nhạc khoảng năm mươi mùi. Đó là một phép ẩn dụ để sắp nguyên liệu, không phải phép đo, nhưng từ note ở lại.

Với người pha hương, tháp hương là một khung khởi đầu. Sách dạy pha hương thường nêu tỉ lệ khoảng 20 đến 30 phần trăm cho tầng đầu, 40 đến 50 phần trăm cho tầng giữa và 25 đến 35 phần trăm cho tầng đáy. Blending 101 và công cụ tháp hương của thư viện bắt đầu ở 25, 45 và 30. Đây là quy ước, không phải quy tắc.

Quy ước này cần chỉnh ngay khi gặp nguyên liệu thật. Một giọt ylang ylang và một giọt cam ngọt không cho lượng mùi bằng nhau. Quế, đinh hương, vetiver chỉ cần một phần nhỏ; cam chanh có thể cần nhiều hơn để còn nhận ra. Tỉ lệ trên giấy là điểm xuất phát, còn giấy thử qua vài giờ và vài ngày cho biết tầng nào đang lấn át.

Bài Ba tầng của một mùi đi sâu vào tỉ lệ này; bài Một que thử, ba ngày ghi lại cách một que thử đổi mùi qua thời gian.

Tự dựng một tháp hương

Một tháp hương có thể dựng từ giấy thử, không cần tờ quảng cáo. Nhúng ba que vào ba tinh dầu, ghi tên và giờ lên mỗi que, rồi ngửi lại sau mười phút, sau hai giờ, sau một ngày. Que nào gần như mất mùi sau hai giờ thuộc tầng đầu. Que nào còn rõ sau một ngày thuộc tầng đáy.

Làm vậy với một chai nước hoa cũng được. Xịt lên một que, ngửi theo cùng nhịp, và ghi lại những gì nhận ra ở mỗi mốc. Danh sách tự ghi đó thường khác tháp in trên hộp: có nốt in trên hộp không nhận ra được, có nốt nhận ra rõ mà hộp không in.

Khi ngửi lâu một mùi, mũi mỏi và cảm nhận giảm đi, hiện tượng gọi là mỏi khứu giác. Vì vậy việc đánh giá thường làm ngắt quãng, ra khỏi vùng có mùi rồi quay lại. Một tháp hương tự dựng đáng tin hơn khi được ghi qua nhiều lần ngửi ngắn.

Công cụ tháp hương của thư viện làm phần tính toán: chọn tinh dầu vào từng tầng, chia tổng số giọt theo tỉ lệ. Số giọt ở đó là tỉ lệ giữa các tinh dầu trong hỗn hợp, không phải nồng độ trên da; nồng độ cuối cùng phải nằm dưới giới hạn ghi trên từng trang tinh dầu.

Tháp hương là một hình vẽ về thời gian.

Nguyên liệu không đứng yên trong ngăn của nó.

Giấy thử ghi lại phần tờ quảng cáo bỏ qua.