Họ hương là cách ngành nước hoa xếp các mùi thành nhóm theo bộ khung chung. Bảng của Société Française des Parfumeurs có bảy họ: Cam chanh, Hoa, Fougère, Chypre, Gỗ, Hổ phách và Da thuộc, chia thành 47 nhánh. Một họ nói về cấu trúc của mùi, không nói về chất lượng.
Một bảng tên cho hàng ngàn chai
Mỗi năm có hàng trăm nước hoa mới, và mỗi chai mang một danh sách nốt hương riêng. Không ai nhớ được hết. Nghề nước hoa cần một bảng tên ngắn hơn, đủ để nói với nhau rằng hai chai khác tên nhưng cùng một kiểu dựng. Bảng đó là họ hương.
Định nghĩa gọn: một họ hương gom những mùi có cùng bộ khung, tức vài nguyên liệu hoặc accord quyết định ấn tượng chung, thường nằm ở tầng giữa và tầng đáy. Hệ phân loại được dùng làm chuẩn trong nghề là bảng của Société Française des Parfumeurs (SFP), hội nghề nghiệp của các nhà sáng tác và đánh giá hương ở Pháp. Bảng này có bảy họ, ký hiệu từ A đến G, và 47 nhánh.
Bảy họ gồm: A Cam chanh (Hespéridé), B Hoa, C Fougère, D Chypre, E Gỗ (woody, boisé), F Hổ phách (trước đây gọi là Oriental) và G Da thuộc. Hệ phổ biến thứ hai là bánh xe mùi của Michael Edwards, với 14 họ xếp thành vòng tròn.
Điều quan trọng nhất về họ hương là nó mô tả cấu trúc, không mô tả chất lượng. Một chai Chypre không hơn một chai Hoa. Biết một chai thuộc họ nào giúp đoán mùi sẽ đổi ra sao trên da sau một giờ, và giúp tìm những chai khác có cùng kiểu dựng. Thư viện Lê Mai có một trang riêng cho mỗi họ hương và mỗi nhánh.
Các họ chính
Mỗi họ có một nhóm nguyên liệu đứng ở trung tâm. Họ Cam chanh dựng trên tinh dầu ép từ vỏ bergamot, chanh, cam; mẫu cổ điển là Eau de Cologne của Farina ở Köln năm 1709. Họ này sáng, nhẹ và tan nhanh, nên vấn đề kỹ thuật của nó là giữ độ tươi lâu trên da.
Họ Hoa lấy một bông hoa hoặc một bó hoa làm chủ đề, và là họ có nhiều nhánh nhất cùng với họ Gỗ: chín nhánh mỗi họ. Một số hoa cho nguyên liệu dùng được như hoa hồng, nhài, hoa cam, ngọc lan tây; một số khác như linh lan, tử đinh hương phải dựng lại bằng tổ hợp phân tử.
Họ Gỗ dựa trên tuyết tùng, đàn hương, vetiver, hoắc hương, thường khô, ấm và bền. Họ Hổ phách là họ ấm, ngọt, có phấn, dựng trên nhựa thơm, vanilla và labdanum; Shalimar năm 1925 là một chai mốc. Họ Da thuộc gợi da thuộc bằng khói, hắc ín, bạch dương và thuốc lá; Tabac Blond năm 1919 là một chai mốc, và đây là họ nhỏ nhất, chỉ ba nhánh.
Hai họ còn lại, Fougère và Chypre, không mang tên nguyên liệu mà mang tên một chai nước hoa. Chúng đáng được đọc riêng ở phần sau, vì mỗi họ là một cấu trúc nhiều tầng hơn là một nhóm nguyên liệu.
Họ con và mặt hương
Bộ khung của một họ có thể mang thêm một sắc thái mà không đổi họ. Tên nhánh vì thế thường ghép tên họ với một tính từ: Chypre trái cây, Hoa aldehyde, Gỗ biển. SFP gọi đơn vị này là sous famille, và có 47 nhánh như vậy trong bảy họ.
Cùng một tính từ có thể xuất hiện ở nhiều họ. Nốt da thuộc có mặt ở họ G Da thuộc, ở nhánh D4 Chypre da thuộc và ở nhánh E6 Gỗ cay da thuộc. Điều đó cho thấy một nhánh không phải một hộp kín, mà là một vị trí trong không gian mùi, nơi họ chính quyết định bộ khung và tính từ quyết định hướng nghiêng.
Ở cấp nhỏ hơn nữa là mặt hương của từng nguyên liệu. Hoa hồng có mặt chanh, mật ong, gia vị và rượu; mỗi mặt có thể được đẩy lên hoặc giấu đi. Trang Họ và sắc thái hương của thư viện dùng cách xếp này cho tinh dầu: bảy họ mang tính sư phạm và mười lăm sắc thái phổ biến, để tra một tinh dầu nghiêng về phía nào.
Hai cách xếp bổ sung cho nhau. Bảng SFP bắt đầu từ nước hoa hoàn chỉnh và đi xuống cấu trúc. Trang họ và sắc thái bắt đầu từ từng chai tinh dầu và đi lên họ.
Chypre và fougère: hai cấu trúc
Năm 1882, Paul Parquet của nhà Houbigant dựng Fougère Royale từ oải hương, bergamot, phong lữ, rêu sồi và coumarin tổng hợp. Coumarin, mùi cỏ khô và hạnh nhân của đậu tonka, đã được William Henry Perkin tổng hợp năm 1868. Chai nước hoa này đặt tên cho cả một họ: fougère, tiếng Pháp nghĩa là dương xỉ, dù dương xỉ gần như không có mùi này.
Cấu trúc fougère là một sự đối lập theo chiều dọc: oải hương sáng ở trên, coumarin ngọt khô và rêu sồi đắng ẩm ở dưới. Trong thế kỷ 20, cấu trúc này trở thành trục chính của nước hoa nam. Từ cuối thập niên 1980, nhiều fougère giảm rêu sồi và thêm nốt biển, trái cây xanh, với Cool Water của Davidoff năm 1988 là ví dụ hay được nhắc.
Năm 1917, François Coty phát hành Chypre, tên tiếng Pháp của đảo Síp. Cấu trúc của nó gồm bergamot ở đầu, hoa hồng và nhài ở giữa, rêu sồi, labdanum và hoắc hương ở đáy. Chai này cũng đặt tên cho một họ: chypre. Bỏ đi một trụ ở đáy, mùi sẽ thuộc họ khác.
Cả hai họ đều dựa vào rêu sồi, và cả hai phải điều chỉnh khi quy định đổi. Quy chế (EU) 2017/1410 cấm atranol và chloroatranol trong mỹ phẩm, và tiêu chuẩn IFRA yêu cầu chiết xuất rêu sồi có mỗi chất dưới 100 ppm. Nhiều chypre và fougère hiện nay dùng rêu sồi đã giảm hai chất này, hoặc thay bằng phân tử gỗ và rêu tổng hợp. Các bài accord chypre và accord fougère thử dựng hai cấu trúc này bằng tinh dầu.
Bánh xe mùi
Một bảng xếp các họ thành cột; một bánh xe xếp chúng thành vòng. Năm 1984 Michael Edwards xuất bản The Fragrance Manual, một danh mục giúp người bán hàng gợi ý nước hoa. Ấn bản năm 1992 là ấn bản đầu tiên có hình bánh xe: các họ xếp quanh một vòng tròn, họ nằm cạnh nhau thì chuyển tiếp sang nhau.
Bánh xe của Edwards hiện có 14 họ: Floral, Soft Floral, Floral Amber, Soft Amber, Amber, Woody Amber, Woods, Mossy Woods, Dry Woods, Aromatic Fougère, Citrus, Water, Green, Fruity. Họ Water được thêm năm 1998. Tháng 6 năm 2021, Edwards thay chữ Oriental bằng Amber trong mọi tên họ tiếng Anh.
Bánh xe và bảng SFP khác nhau ở ba điểm. SFP là một bảng có mã, mỗi chai thuộc một nhánh; Edwards là một vòng liên tục. SFP giữ Chypre và Da thuộc làm họ riêng; Edwards không có hai họ này, và Chypre gần nhất với Mossy Woods. Edwards tách Water, Green, Fruity thành họ riêng, còn SFP coi chúng là sắc thái trong các nhánh.
Lợi thế của bánh xe là chỉ đường: từ một mùi đã quen, đi sang họ kề bên là tìm được mùi gần. Bánh xe mùi của thư viện Lê Mai là một phiên bản riêng, xếp 21 nhóm thành bốn vòng đồng tâm và gắn mỗi nhóm với các tinh dầu tiêu biểu.
Tìm họ của một chai quen
Tầng đầu gần như không giúp xếp họ, vì gần như họ nào cũng mở bằng cam chanh. Điều quyết định một chai là chypre, fougère hay hổ phách nằm ở những gì còn lại sau một giờ. Vì vậy cách tìm họ bắt đầu bằng thời gian.
Xịt lên một que thử, để một giờ, rồi ngửi. Nếu phần còn lại là hoa rõ ràng, chai có lẽ thuộc họ Hoa. Nếu có nét rêu đắng, đất ẩm dưới một lớp hoa hay cam chanh, hướng về Chypre. Nếu là oải hương khô trên nền cỏ khô ngọt, hướng về Fougère. Nếu ngọt, ấm, có phấn và nhựa, hướng về Hổ phách. Nếu khô và gỗ là chính, hướng về Gỗ.
Trang mỗi chai Penta de Le Mai ghi sẵn họ hương để đối chiếu với phép thử này: Nước hoa Mai Chiếu Thuỷ thuộc họ hoa, Nước hoa Rêu Sồi thuộc nhánh rêu sồi và tươi mát, Nước hoa Rượu Whiskey thuộc hổ phách ấm.
Kết quả thường không gọn. Nhiều chai nằm ở ranh giới và được các nguồn xếp khác nhau; Jicky của Guerlain năm 1889 là ví dụ quen thuộc, khi thì xếp vào Fougère, khi thì vào Hổ phách. Ranh giới mờ không phải lỗi của bảng, mà là bản chất của mùi.
Biết họ của một chai quen là một điểm xuất phát. Từ đó có thể đọc các chai cùng nhánh, sang họ kề bên trên bánh xe, hoặc đọc lịch sử của chính cách phân loại trong bài Những người đã cố xếp mùi vào ô.
Một họ hương là một bộ khung, không phải một thứ hạng.
Hai chai khác tên có thể cùng một bộ xương.
Phần còn lại sau một giờ cho biết chai thuộc về đâu.