Họ hương là cách ngành nước hoa xếp các mùi thành nhóm theo bộ khung chung. Bảng của Société Française des Parfumeurs có bảy họ: Cam chanh, Hoa, Fougère, Chypre, Gỗ, Hổ phách và Da thuộc, chia thành 47 nhánh. Một họ nói về cấu trúc của mùi, không nói về chất lượng.
Một bảng tên cho hàng ngàn chai
Mỗi năm có hàng trăm nước hoa mới, và mỗi chai mang một danh sách nốt hương riêng. Không ai nhớ được hết. Nghề nước hoa cần một bảng tên ngắn hơn, đủ để nói với nhau rằng hai chai khác tên nhưng cùng một kiểu dựng. Bảng đó là họ hương.
Định nghĩa gọn: một họ hương gom những mùi có cùng bộ khung, tức vài nguyên liệu hoặc accord quyết định ấn tượng chung, thường nằm ở tầng giữa và tầng đáy. Hệ phân loại được dùng làm chuẩn trong nghề là bảng của Société Française des Parfumeurs (SFP), hội nghề nghiệp của các nhà sáng tác và đánh giá hương ở Pháp. Bảng này có bảy họ, ký hiệu từ A đến G, và 47 nhánh.
Bảy họ gồm: A Cam chanh (Hespéridé), B Hoa, C Fougère, D Chypre, E Gỗ (woody, boisé), F Hổ phách (trước đây gọi là Oriental) và G Da thuộc. Hệ phổ biến thứ hai là bánh xe mùi của Michael Edwards, với 14 họ xếp thành vòng tròn.
Điều quan trọng nhất về họ hương là nó mô tả cấu trúc, không mô tả chất lượng. Một chai Chypre không hơn một chai Hoa. Biết một chai thuộc họ nào giúp đoán mùi sẽ đổi ra sao trên da sau một giờ, và giúp tìm những chai khác có cùng kiểu dựng. Thư viện Lê Mai có một trang riêng cho mỗi họ hương và mỗi nhánh.
Các họ chính
Mỗi họ có một nhóm nguyên liệu đứng ở trung tâm. Họ Cam chanh dựng trên tinh dầu ép từ vỏ bergamot, chanh, cam; mẫu cổ điển là Eau de Cologne của Farina ở Köln năm 1709. Họ này sáng, nhẹ và tan nhanh, nên vấn đề kỹ thuật của nó là giữ độ tươi lâu trên da.
Họ Hoa lấy một bông hoa hoặc một bó hoa làm chủ đề, và là họ có nhiều nhánh nhất cùng với họ Gỗ: chín nhánh mỗi họ. Một số hoa cho nguyên liệu dùng được như hoa hồng, nhài, hoa cam, ngọc lan tây; một số khác như linh lan, tử đinh hương phải dựng lại bằng tổ hợp phân tử.
Họ Gỗ dựa trên tuyết tùng, đàn hương, vetiver, hoắc hương, thường khô, ấm và bền. Họ Hổ phách là họ ấm, ngọt, có phấn, dựng trên nhựa thơm, vanilla và labdanum; Shalimar năm 1925 là một chai mốc. Họ Da thuộc gợi da thuộc bằng khói, hắc ín, bạch dương và thuốc lá; Tabac Blond năm 1919 là một chai mốc, và đây là họ nhỏ nhất, chỉ ba nhánh.
Hai họ còn lại, Fougère và Chypre, không mang tên nguyên liệu mà mang tên một chai nước hoa. Chúng đáng được đọc riêng ở phần sau, vì mỗi họ là một cấu trúc nhiều tầng hơn là một nhóm nguyên liệu.
Họ con và mặt hương
Bộ khung của một họ có thể mang thêm một sắc thái mà không đổi họ. Tên nhánh vì thế thường ghép tên họ với một tính từ: Chypre trái cây, Hoa aldehyde, Gỗ biển. SFP gọi đơn vị này là sous famille, và có 47 nhánh như vậy trong bảy họ.
Cùng một tính từ có thể xuất hiện ở nhiều họ. Nốt da thuộc có mặt ở họ G Da thuộc, ở nhánh D4 Chypre da thuộc và ở nhánh E6 Gỗ cay da thuộc. Điều đó cho thấy một nhánh không phải một hộp kín, mà là một vị trí trong không gian mùi, nơi họ chính quyết định bộ khung và tính từ quyết định hướng nghiêng.
Ở cấp nhỏ hơn nữa là mặt hương của từng nguyên liệu. Hoa hồng có mặt chanh, mật ong, gia vị và rượu; mỗi mặt có thể được đẩy lên hoặc giấu đi. Trang Họ và sắc thái hương của thư viện dùng cách xếp này cho tinh dầu: bảy họ mang tính sư phạm và mười lăm sắc thái phổ biến, để tra một tinh dầu nghiêng về phía nào.
Hai cách xếp bổ sung cho nhau. Bảng SFP bắt đầu từ nước hoa hoàn chỉnh và đi xuống cấu trúc. Trang họ và sắc thái bắt đầu từ từng chai tinh dầu và đi lên họ.
Chypre và fougère: hai cấu trúc
Năm 1882, Paul Parquet của nhà Houbigant dựng Fougère Royale từ oải hương, bergamot, phong lữ, rêu sồi và coumarin tổng hợp. Coumarin, mùi cỏ khô và hạnh nhân của đậu tonka, đã được William Henry Perkin tổng hợp năm 1868. Chai nước hoa này đặt tên cho cả một họ: fougère, tiếng Pháp nghĩa là dương xỉ, dù dương xỉ gần như không có mùi này.
Cấu trúc fougère là một sự đối lập theo chiều dọc: oải hương sáng ở trên, coumarin ngọt khô và rêu sồi đắng ẩm ở dưới. Trong thế kỷ 20, cấu trúc này trở thành trục chính của nước hoa nam. Từ cuối thập niên 1980, nhiều fougère giảm rêu sồi và thêm nốt biển, trái cây xanh, với Cool Water của Davidoff năm 1988 là ví dụ hay được nhắc.
Năm 1917, François Coty phát hành Chypre, tên tiếng Pháp của đảo Síp. Cấu trúc của nó gồm bergamot ở đầu, hoa hồng và nhài ở giữa, rêu sồi, labdanum và hoắc hương ở đáy. Chai này cũng đặt tên cho một họ: chypre. Bỏ đi một trụ ở đáy, mùi sẽ thuộc họ khác.
Cả hai họ đều dựa vào rêu sồi, và cả hai phải điều chỉnh khi quy định đổi. Quy chế (EU) 2017/1410 cấm atranol và chloroatranol trong mỹ phẩm, và tiêu chuẩn IFRA yêu cầu chiết xuất rêu sồi có mỗi chất dưới 100 ppm. Nhiều chypre và fougère hiện nay dùng rêu sồi đã giảm hai chất này, hoặc thay bằng phân tử gỗ và rêu tổng hợp. Các bài accord chypre và accord fougère thử dựng hai cấu trúc này bằng tinh dầu.
Bánh xe mùi
Một bảng xếp các họ thành cột; một bánh xe xếp chúng thành vòng. Năm 1984 Michael Edwards xuất bản The Fragrance Manual, một danh mục giúp người bán hàng gợi ý nước hoa. Ấn bản năm 1992 là ấn bản đầu tiên có hình bánh xe: các họ xếp quanh một vòng tròn, họ nằm cạnh nhau thì chuyển tiếp sang nhau.
Bánh xe của Edwards hiện có 14 họ: Floral, Soft Floral, Floral Amber, Soft Amber, Amber, Woody Amber, Woods, Mossy Woods, Dry Woods, Aromatic Fougère, Citrus, Water, Green, Fruity. Họ Water được thêm năm 1998. Tháng 6 năm 2021, Edwards thay chữ Oriental bằng Amber trong mọi tên họ tiếng Anh.
Bánh xe và bảng SFP khác nhau ở ba điểm. SFP là một bảng có mã, mỗi chai thuộc một nhánh; Edwards là một vòng liên tục. SFP giữ Chypre và Da thuộc làm họ riêng; Edwards không có hai họ này, và Chypre gần nhất với Mossy Woods. Edwards tách Water, Green, Fruity thành họ riêng, còn SFP coi chúng là sắc thái trong các nhánh.
Lợi thế của bánh xe là chỉ đường: từ một mùi đã quen, đi sang họ kề bên là tìm được mùi gần. Bánh xe mùi của thư viện Lê Mai là một phiên bản riêng, xếp 21 nhóm thành bốn vòng đồng tâm và gắn mỗi nhóm với các tinh dầu tiêu biểu.
Tìm họ của một chai quen
Tầng đầu gần như không giúp xếp họ, vì gần như họ nào cũng mở bằng cam chanh. Điều quyết định một chai là chypre, fougère hay hổ phách nằm ở những gì còn lại sau một giờ. Vì vậy cách tìm họ bắt đầu bằng thời gian.
Xịt lên một que thử, để một giờ, rồi ngửi. Nếu phần còn lại là hoa rõ ràng, chai có lẽ thuộc họ Hoa. Nếu có nét rêu đắng, đất ẩm dưới một lớp hoa hay cam chanh, hướng về Chypre. Nếu là oải hương khô trên nền cỏ khô ngọt, hướng về Fougère. Nếu ngọt, ấm, có phấn và nhựa, hướng về Hổ phách. Nếu khô và gỗ là chính, hướng về Gỗ.
Kết quả thường không gọn. Nhiều chai nằm ở ranh giới và được các nguồn xếp khác nhau; Jicky của Guerlain năm 1889 là ví dụ quen thuộc, khi thì xếp vào Fougère, khi thì vào Hổ phách. Ranh giới mờ không phải lỗi của bảng, mà là bản chất của mùi.
Biết họ của một chai quen là một điểm xuất phát. Từ đó có thể đọc các chai cùng nhánh, sang họ kề bên trên bánh xe, hoặc đọc lịch sử của chính cách phân loại trong bài Những người đã cố xếp mùi vào ô.
Một họ hương là một bộ khung, không phải một thứ hạng.
Hai chai khác tên có thể cùng một bộ xương.
Phần còn lại sau một giờ cho biết chai thuộc về đâu.
A fragrance family is the way the perfume trade groups scents by a shared frame. The table of the Société Française des Parfumeurs has seven families: Citrus, Floral, Fougère, Chypre, Woody, Amber and Leather, divided into 47 subfamilies. A family describes the structure of a scent, not its quality.
One table of names for thousands of bottles
Every year brings hundreds of new perfumes, each with its own list of notes. Nobody can remember them all. Perfumery needs a shorter table of names, enough to say that two bottles with different names are built the same way. That table is the fragrance family.
The short definition: a fragrance family groups scents that share a frame, a few materials or accords that decide the overall impression, usually in the heart and base. The classification used as the reference in the trade is the table of the Société Française des Parfumeurs (SFP), the French professional society of perfumers and evaluators. It has seven families, coded A to G, and 47 subfamilies.
The seven are: A Citrus (Hespéridé), B Floral, C Fougère, D Chypre, E Woody (boisé), F Amber (formerly called Oriental) and G Leather. The second most used system is Michael Edwards' fragrance wheel, with 14 families arranged in a circle.
The most important point about families is that they describe structure, not quality. A Chypre is not better than a Floral. Knowing a bottle's family helps predict how it will change on skin after an hour, and helps find other bottles built the same way. The Lê Mai library has a page for every fragrance family and every subfamily.
The main families
Each family has a group of materials at its centre. Citrus is built on oils expressed from the peel of bergamot, lemon and orange; its classic model is Farina's Eau de Cologne from Köln in 1709. It is bright, light and quick to fade, so its technical problem is keeping freshness on skin.
Floral takes one flower or a bouquet as its theme, and shares with Woody the largest number of subfamilies: nine each. Some flowers yield usable materials, such as rose, jasmine, orange flower and ylang ylang; others, such as lily of the valley and lilac, must be rebuilt from combinations of molecules.
Woody rests on cedar, sandalwood, vetiver and patchouli, usually dry, warm and long lasting. Amber is the warm, sweet, powdery family built on resins, vanilla and labdanum; Shalimar of 1925 is a landmark. Leather evokes tanned hide through smoke, tar, birch and tobacco; Tabac Blond of 1919 is a landmark, and this is the smallest family, with only three subfamilies.
The remaining two, Fougère and Chypre, carry the name of a perfume rather than a material. They deserve their own reading below, since each is a layered structure more than a group of materials.
Subfamilies and facets
A family's frame can take on an extra shade without changing family. Subfamily names therefore usually join the family name to an adjective: Fruity Chypre, Aldehydic Floral, Marine Woody. The SFP calls this unit a sous famille, and there are 47 of them across the seven families.
The same adjective can appear in several families. A leather note is present in family G Leather, in subfamily D4 Leather Chypre and in subfamily E6 Spicy Leather Woody. This shows that a subfamily is not a closed box but a position in the space of scent, where the main family decides the frame and the adjective decides the lean.
At a smaller scale still is the facet of each material. Rose has lemony, honeyed, spicy and winey facets; each can be brought forward or hidden. The library's Families and Facets page uses this kind of sorting for essential oils: seven teaching families and fifteen common facets, to look up which way an oil leans.
The two approaches complete each other. The SFP table starts from the finished perfume and moves down to structure. The families and facets page starts from each bottle of oil and moves up to the family.
Chypre and fougère: two structures
In 1882 Paul Parquet of Houbigant built Fougère Royale from lavender, bergamot, geranium, oakmoss and synthetic coumarin. Coumarin, the hay and almond smell of tonka bean, had been synthesised by William Henry Perkin in 1868. This perfume named an entire family: fougère, French for fern, though ferns hardly smell this way.
The fougère structure is a vertical contrast: bright lavender above, sweet dry coumarin and bitter damp oakmoss below. In the twentieth century it became the main axis of men's perfume. From the late 1980s many fougères reduced oakmoss and added marine and green fruit notes, with Davidoff's Cool Water of 1988 the usual example.
In 1917 François Coty released Chypre, the French name for Cyprus. Its structure put bergamot on top, rose and jasmine in the heart, and oakmoss, labdanum and patchouli in the base. This bottle also named a family: chypre. Remove one pillar of the base and the scent belongs to another family.
Both families rely on oakmoss, and both had to adjust when the rules changed. Regulation (EU) 2017/1410 banned atranol and chloroatranol in cosmetics, and the IFRA Standard requires oakmoss extracts to hold each below 100 ppm. Many chypres and fougères today use oakmoss reduced in both, or replace it with synthetic woody and mossy molecules. The pieces on the chypre accord and the fougère accord try building both structures with essential oils.
The scent wheel
A table arranges families in columns; a wheel arranges them in a ring. In 1984 Michael Edwards published The Fragrance Manual, a guide to help retailers suggest perfumes. The 1992 edition was the first with a wheel: families placed around a circle, each blending into its neighbours.
Edwards' wheel now has 14 families: Floral, Soft Floral, Floral Amber, Soft Amber, Amber, Woody Amber, Woods, Mossy Woods, Dry Woods, Aromatic Fougère, Citrus, Water, Green, Fruity. Water was added in 1998. In June 2021 Edwards replaced the word Oriental with Amber in all English family names.
The wheel and the SFP table differ in three ways. The SFP is a coded table in which each bottle belongs to one subfamily; Edwards is a continuous ring. The SFP keeps Chypre and Leather as separate families; Edwards has neither, and Chypre sits closest to Mossy Woods. Edwards makes Water, Green and Fruity families of their own, while the SFP handles them as shades within subfamilies.
The wheel's advantage is that it shows a path: from a familiar scent, the neighbouring family is where similar scents lie. The Lê Mai library's scent wheel is its own version, arranging 21 groups in four concentric rings and linking each to representative essential oils.
Finding the family of a familiar bottle
The top barely helps with classification, since almost every family opens with citrus. What decides whether a bottle is a chypre, a fougère or an amber lies in what remains after an hour. So finding the family starts with time.
Spray a blotter, wait an hour, then smell. If what remains is clearly floral, the bottle is probably Floral. If there is a bitter moss, damp earth quality under florals or citrus, it leans Chypre. If dry lavender sits over a sweet hay base, it leans Fougère. If sweet, warm, powdery and resinous, it leans Amber. If dry wood dominates, it leans Woody.
The result is often untidy. Many bottles sit on a border and are classified differently by different sources; Guerlain's Jicky of 1889 is the familiar example, sometimes placed in Fougère, sometimes in Amber. A blurred border is not a flaw in the table but the nature of scent.
Knowing the family of a familiar bottle is a starting point. From there one can read other bottles in the same subfamily, move to the neighbouring family on the wheel, or read the history of classification itself in the piece Those who tried to put smell in boxes.
A family is a frame, not a rank.
Two bottles with different names can share one skeleton.
What remains after an hour tells where a bottle belongs.