Oải hương, phong lữ, một hạt đậu tonka và một phân tử tổng hợp năm 1868. Fougère là họ hương mang tên cây dương xỉ, dù dương xỉ gần như không có mùi. Bài này tháo cấu trúc của họ fougère ra từng tầng, rồi dựng lại một phiên bản chỉ bằng tinh dầu, không thêm coumarin rời.
Một loài cây không có mùi
Lá dương xỉ vò giữa hai ngón tay cho một mùi xanh rất nhạt, gần như nước. Không có tinh dầu dương xỉ trong kho của thợ nước hoa. Vậy mà từ cuối thế kỷ 19, chữ fougère, tiếng Pháp của dương xỉ, đã thành tên một trong những họ hương lớn nhất.
Hội thợ nước hoa Pháp SFP ghi nhận đây là một tên gọi tưởng tượng. Theo phân loại của hội, họ Fougère mang mã C, gồm những mùi dựng trên một hợp âm thường có oải hương, nốt gỗ, rêu sồi và coumarin. Cái tên mô tả một ý niệm về rừng ẩm dưới tán cây, không mô tả một loài cây cụ thể.
Họ này có một chai khai sinh. Fougère Royale của nhà Houbigant, do Paul Parquet sáng tác, thường được ghi năm 1882; một số nguồn đặt dấu hỏi giữa 1882 và 1884. Parquet dùng coumarin tổng hợp cùng oải hương, cam hương, phong lữ và rêu sồi. Đó là một trong những chai đầu tiên lấy một phân tử tổng hợp làm trục.
Bảy năm sau, năm 1889, Aimé Guerlain phát hành Jicky với oải hương, coumarin và vanillin trên nền nhựa thơm. Jicky nằm ở ranh giới giữa fougère và họ hổ phách; mỗi hệ phân loại xếp nó một chỗ. Cả hai chai cho thấy một điều: fougère sinh ra trong phòng thí nghiệm nhiều như trên cánh đồng.
Oải hương ở trung tâm
Hoa oải hương cắt vào mùa hè, chưng cất cả hoa và phần cuống ngọn. Tinh dầu thu được có hai thành phần chiếm phần lớn: linalyl acetate từ 25 đến 45 phần trăm và linalool từ 20 đến 38 phần trăm, theo dữ liệu trên trang oải hương của thư viện Lê Mai. Hai phân tử này cho một mùi hoa khô, hơi trái cây, có chút thảo mộc.
Trong một fougère, oải hương đứng ở tầng trên và cả tầng giữa. Nó là nốt đầu tiên chạm vào mũi và vẫn còn đó khi các nốt cam chanh đã bay đi. Cam hương, chanh, đôi khi xô thơm hoặc hương thảo làm tầng này sáng và sắc hơn.
Độ cao trồng thay đổi mùi. Oải hương thật, Lavandula angustifolia, mọc trên 600 mét cho linalool cao và camphor thấp; cây mọc thấp có camphor nhiều hơn và mùi gắt hơn. Lavandin, cây lai, cho sản lượng lớn hơn nhưng mùi camphor rõ hơn. Một fougère dựng trên oải hương thật sẽ mềm và tròn; dựng trên lavandin sẽ khô và sắc.
Linalool có một điểm cần lưu ý khi làm nước hoa. Khi tiếp xúc với không khí, linalool oxy hóa thành hydroperoxide, và các sản phẩm oxy hóa này có thể gây nhạy ứng da. Vì vậy tinh dầu oải hương cần chai tối, kín, để lạnh. Năm 2023, quy định (EU) 2023/1545 đưa tinh dầu oải hương và linalyl acetate vào danh sách chất gây dị ứng phải ghi nhãn mở rộng; linalool đã có tên trong danh sách từ trước.
Coumarin và mùi cỏ khô
Hạt đậu tonka khô có màu đen, vỏ nhăn, mùi ngọt ngay cả khi chưa chiết. Phần lớn mùi đó đến từ coumarin. Trong chiết xuất đậu tonka, coumarin chiếm khoảng 30 đến 50 phần trăm. Mùi của nó là cỏ khô mới cắt, hạnh nhân, mật ngọt ấm và một chút thuốc lá.
Coumarin còn có trong cỏ sweet vernalgrass, lá deertongue và vỏ quế cassia. Năm 1868, William Henry Perkin công bố phản ứng tổng hợp coumarin từ salicylaldehyde, về sau mang tên phản ứng Perkin. Từ đó coumarin có thể sản xuất với số lượng lớn mà không phụ thuộc hạt đậu.
Trong cấu trúc fougère, coumarin là tầng đáy ngọt. Rêu sồi đứng cạnh nó ở tầng đáy, cho vị đắng và ẩm. Sự tương phản giữa oải hương sáng ở trên và coumarin ngọt, rêu sồi tối ở dưới là dấu nhận diện của cả họ.
Khi coumarin đến từ nguyên liệu tự nhiên thay vì phân tử tinh khiết, nó không đến đơn lẻ. Đậu tonka, deertongue và sweet vernalgrass mang theo nốt thuốc lá, mật ong và cỏ khô. Vì vậy một fougère dựng bằng nguyên liệu tự nhiên thường ấm và tròn hơn một fougère dựng trên coumarin tinh khiết. Tầng đáy dày hơn, và ranh giới với họ hổ phách mờ đi.
Coumarin có quy định riêng. Nó nằm trong danh sách chất gây dị ứng của EU, phải ghi tên trên nhãn mỹ phẩm khi vượt 10 ppm trong sản phẩm lưu trên da hoặc 100 ppm trong sản phẩm rửa trôi. IFRA cũng có một tiêu chuẩn cho coumarin theo từng loại sản phẩm, và coumarin từ mọi nguồn tự nhiên đều cộng vào tổng. Rêu sồi thì chịu quy định về atranol và chloroatranol; từ năm 2019, hai chất này bị cấm trong mỹ phẩm tại EU.
Phong lữ và phần xanh
Lá phong lữ có lông mịn, vò ra cho mùi hoa hồng pha lá bạc hà. Tinh dầu phong lữ chứa citronellol từ khoảng 19 đến 48 phần trăm và geraniol từ 7 đến 30 phần trăm. Đó là hai phân tử cũng có mặt trong hoa hồng, nên phong lữ cho một nốt hồng xanh và sắc hơn.
Trong fougère, phong lữ thường là tầng giữa. Nó nối oải hương ở trên với coumarin ở dưới bằng một dải hoa và lá. Ở những fougère thảo mộc, tầng giữa có thêm húng quế, ngải giấm, xô thơm hoặc bách xù.
Mỗi lựa chọn ở tầng giữa kéo cả chai về một hướng. Xô thơm và hương thảo kéo về fougère thảo mộc, nhánh C5 theo SFP, nhánh gắn với phần lớn hương nam thập niên 1970 và 1980. Benzoin và vani kéo về fougère hổ phách ngọt, nhánh C3, nơi fougère gặp họ hổ phách.
Từ cuối thập niên 1980, một phân tử khác chen vào. Dihydromyrcenol, mùi cam chanh sạch và hơi kim loại, được dùng ở liều cao trong nhiều fougère; Cool Water của Davidoff năm 1988 là ví dụ thường được nhắc. Những fougère này giảm rêu sồi và thêm nốt biển, nốt trái cây xanh.
Blend fougère của Lê Mai
Mỗi vai trong fougère có một vật thay thế từ thực vật. Oải hương giữ trục trên. Phong lữ giữ tầng giữa. Phần khó nhất là tầng đáy: không dùng coumarin rời, không dùng rêu sồi, phần ngọt khô và phần tối phải đến từ chỗ khác.
Trong blend này, vani gánh phần ngọt. Vanillin trong vani cho mùi ấm, béo, hơi nhựa, không giống cỏ khô nhưng đứng đúng vị trí của coumarin trong cấu trúc. Xô thơm clary, mà Lê Mai gọi là đơn sâm, mang linalyl acetate từ 45 đến 74 phần trăm, nối liền với oải hương và thêm một nốt thảo mộc khô hơi giống thuốc lá. Hoàng đàn thay rêu sồi bằng nền gỗ khô. Một chút hương thảo làm tầng trên sắc lại.
Ba vật thay thế ấy có ở Lê Mai: Tinh dầu Vani, chiết bằng dung môi từ Vanilla planifolia, Tinh dầu Đơn Sâm và Tinh dầu Hoàng Đàn.
Trên que thử, blend mở ra theo thứ tự bay hơi. Hương thảo và oải hương đến trước, khô và sáng. Sau đó phong lữ hiện lên với nốt hồng xanh. Vài giờ sau, phần còn lại trên giấy là gỗ hoàng đàn và vị ngọt béo của vani, với một vệt thảo mộc của xô thơm. Thứ tự đó lặp lại đúng ba tầng của một fougère cổ điển, chỉ khác ở chỗ tầng đáy ấm hơn và ít đắng hơn.
Công thức được tính cho một chai 10 ml ở độ đậm eau de parfum: 15 phần trăm tinh dầu trong cồn nước hoa, tức 1,5 ml, khoảng 30 giọt. Tỉ lệ oải hương cao có chủ ý, vì fougère là họ hương xoay quanh oải hương.
| Tinh dầu | Giọt | Tỉ lệ trong blend |
|---|---|---|
| Oải hương | 10 | 33% |
| Phong lữ | 5 | 17% |
| Đơn sâm (xô thơm clary) | 4 | 13% |
| Hoàng đàn | 5 | 17% |
| Vani | 4 | 13% |
| Hương thảo | 2 | 7% |
Kiểm tra theo trang thư viện của từng tinh dầu, ở mức 15 phần trăm tổng. Oải hương chiếm 33 phần trăm blend, tức khoảng 5 phần trăm trên da; thư viện ghi không có giới hạn nồng độ IFRA cho tinh dầu oải hương. Xô thơm, hoàng đàn và vani ở khoảng 2 đến 2,5 phần trăm trên da; cả ba không có giới hạn da cụ thể trong dữ liệu thư viện.
Tinh dầu giới hạn là phong lữ: mức tối đa trên da 17,5 phần trăm, dựa trên geraniol. Ở đây phong lữ chiếm 17 phần trăm blend, khoảng 2,5 phần trăm trên da, dưới giới hạn nhiều lần. Hương thảo ở khoảng 1 phần trăm trên da, thấp hơn mức tối đa 16,5 phần trăm ghi cho chemotype camphor. Hương thảo chemotype cineole không dùng gần mặt trẻ nhỏ.
Blend chứa linalool, linalyl acetate, geraniol, citronellol từ oải hương và phong lữ; đây là những chất phải ghi nhãn dị ứng theo quy định EU nếu bán thành sản phẩm. Bảo quản chai tối, kín để hạn chế linalool oxy hóa. Thử trên một vùng da nhỏ trước khi dùng rộng.
Fougère ngoài hương nam
Chai nước sau cạo râu trong tủ gương, mùi oải hương và xà bông. Suốt thế kỷ 20, fougère gắn với hình ảnh đó và trở thành cấu trúc chủ đạo của hương nam, từ các loại nước sau cạo râu đến các chai thảo mộc như Azzaro pour Homme năm 1978.
Nhưng cấu trúc thì không có giới tính. Oải hương, phong lữ, vani và gỗ là những nguyên liệu dùng trong mọi họ hương, từ hoa đến hổ phách. Không phân tử nào trong số đó mang một nhãn nam hay nữ. Việc xếp fougère vào ô hương nam là một thói quen của thị trường, không phải một đặc tính của vật liệu.
Khi bỏ rêu sồi và tăng vani, fougère dịch về phía hổ phách và trở nên mềm hơn. Khi tăng hương thảo và xô thơm, nó dịch về phía thảo mộc và trở nên khô hơn. Blend ở trên nằm giữa hai hướng đó, và có thể điều chỉnh bằng cách đổi vài giọt ở tầng đáy.
Ranh giới giữa các họ cũng không cố định. Bài về chypre cho thấy cam hương và rêu sồi có mặt ở cả hai họ; điều khác nhau là vị trí của oải hương và của coumarin.
Một họ hương mang tên một loài cây không có mùi.
Tên gọi chỉ đường. Cấu trúc mới là thứ ở lại trên da.