Màu có bước sóng. Âm có tần số. Mùi không có một thang đo tự nhiên nào như thế, nên suốt gần ba thế kỷ, mỗi thời đại đã tự dựng một cái khung để xếp mùi vào. Bài này đi qua những cái khung ấy, theo năm xuất bản đã kiểm.
Một danh sách mùi thế kỷ mười tám
Năm 1752, tại Uppsala, Carl Linnaeus chủ trì một luận văn y khoa tên Odores medicamentorum, do Andreas Wåhlin bảo vệ. Văn bản được in lại năm 1756 trong tập ba của Amoenitates Academicae, vì thế nhiều tài liệu ghi năm 1756. Mục đích của nó không phải nước hoa. Linnaeus muốn đoán công dụng của một vị thuốc từ mùi của nó, đúng với y học thời đó.
Luận văn chia mùi thành bảy lớp: thơm ấm, thơm hoa, hổ phách, hành tỏi, mùi dê, hôi và buồn nôn. Ba lớp đầu dễ chịu, bốn lớp sau thì không. Đây là một trong những cách phân loại mùi có hệ thống sớm nhất vẫn còn được trích dẫn.
Có thể chia các hệ thống về sau thành hai dòng. Dòng khoa học tìm cấu trúc của chính cảm giác mùi. Dòng nghề hương sắp xếp nguyên liệu và nước hoa để làm việc và để bán. Hai dòng này đan vào nhau nhiều lần, nhưng câu hỏi của chúng không giống nhau.
Rimmel và các họ hương đầu tiên
Năm 1865, nhà Chapman & Hall ở London in cuốn The Book of Perfumes của Eugène Rimmel, người sinh ở Pháp và lập nghiệp nước hoa ở London. Phần lớn cuốn sách là lịch sử hương liệu qua các nền văn hoá. Bảng phân loại của Rimmel chỉ chiếm vài trang ở chương đầu, nhưng là phần được trích dẫn nhiều nhất về sau.
Rimmel mượn ý từ hội hoạ. Có những màu cơ bản để pha ra mọi sắc độ; ông lập luận rằng cũng có những mùi cơ bản mang một kiểu mẫu hoàn chỉnh, và các mùi khác gắn với chúng ở mức gần xa khác nhau. Bảng có 18 lớp, mỗi lớp có ba cột: tên lớp, mùi kiểu mẫu, và các mùi xếp cùng lớp. Hoa hồng đi với phong lữ; vani đi với nhựa Peru, Tolu, cánh kiến trắng và đậu tonka; hồi đi với hồi sao, thì là Tây, thì là và rau mùi.
Bảng chỉ xếp mùi dễ chịu. Rimmel tự ghi hai giới hạn: có những mùi không vừa lớp nào, và ví dụ ông đưa ra là lộc đề xanh; và bảng không tính những mùi sinh ra khi pha nhiều lớp với nhau. Lớp hạnh nhân còn chứa mirbane, tức nitrobenzene, một chất tổng hợp mà chính Rimmel gọi là nguyên liệu nhân tạo được dùng nhiều nhất trong nghề thời ấy.
Ngay trước bảng, Rimmel chê Linnaeus vì đã đặt cẩm chướng cạnh lá nguyệt quế, nghệ tây cạnh hoa nhài. Linnaeus xếp mùi để đoán công dụng một vị thuốc; Rimmel xếp mùi để làm việc với chúng. Người pha hương cần biết nguyên liệu nào đứng gần nhất khi một thứ bị thiếu. Cột mùi cùng lớp đọc lên giống một danh sách thay thế hoặc đồng hành.
Ở chương cuối, Rimmel dùng một cách chia khác hẳn: theo nguồn gốc. Dãy động vật, dãy hoa, dãy thảo mộc, dãy gỗ, dãy rễ, dãy hạt, dãy nhựa, dãy nhân tạo. Dãy hoa khi ấy chỉ có tám loài dùng được: nhài, hồng, cam, huệ, keo vàng, violet, jonquil và thuỷ tiên. Cách chia theo nguồn về sau thành thứ tự quen thuộc của danh mục nguyên liệu; cách chia theo mùi dẫn tới các họ hương.
Piesse và thang âm của mùi
Septimus Piesse (1820 đến 1882) là nhà hoá học và người làm nước hoa ở London, đồng sáng lập nhà Piesse & Lubin. Cuốn The Art of Perfumery của ông in lần đầu ở London năm 1855; bản Philadelphia năm 1857 là bản nằm trên Project Gutenberg, vì thế nhiều nguồn ghi năm 1857.
Trong bản 1855, ý tưởng chỉ gồm vài câu. Mùi tác động lên dây thần kinh khứu giác theo những mức xác định, giống âm thanh; có một quãng tám của mùi, trong đó một số mùi trùng nhau như phím đàn. Hạnh nhân, vòi voi, vani và hoa cam cho cùng một ấn tượng; thanh yên, chanh, vỏ cam và cỏ roi ngựa làm thành một quãng tám cao hơn. Ngay sau đó, trong một công thức hoa đậu thơm, Piesse giải thích vì sao giữ mùi bằng vani chứ không bằng xạ hương: vani đánh cùng phím với hoa cam, nên khi các thành phần bay hơi, mùi trên khăn tay không biến thành một ý khác.
Bản London thứ ba năm 1862 mở ý này thành một chương. Thang âm của Piesse được in trên hai khoá nhạc: khoá sol từ nốt Fa (cầy hương) xuống Rê (violet), khoá fa từ Đô (hoa hồng) xuống Đô (hoắc hương). Năm 1887, con trai ông là Charles Piesse đặt tên cho thang âm ấy là odophone.
Thang âm không đứng vững như khoa học. Âm thanh có một đại lượng đo được là tần số, và một quãng tám là tần số nhân đôi. Mùi không có đại lượng tương ứng. Vị trí của một mùi trên thang của Piesse chỉ dựa vào cảm nhận của ông, và ông không đưa ra cách nào để người khác kiểm lại.
Điều còn lại của Piesse là từ vựng. Chương sách năm 1862 đã có đủ bộ từ: phím, nốt, hợp âm, hài hoà, nghịch tai, khoá sol, khoá fa. Người làm hương ngày nay vẫn nói nốt đầu, nốt giữa, nốt đáy, và gọi một nhóm nguyên liệu tạo thành ấn tượng mới là một accord.
Zwaardemaker và phòng thí nghiệm
Năm 1895, nhà W. Engelmann ở Leipzig in cuốn Die Physiologie des Geruchs của Hendrik Zwaardemaker (1857 đến 1930), một bác sĩ và nhà sinh lý học người Hà Lan, khi ấy là sĩ quan quân y và giảng viên ở Utrecht. Sách dài hơn ba trăm trang, phần lớn về đo lường: ngưỡng mùi, cường độ, sự mỏi mũi, sự bù trừ giữa hai mùi.
Bảng chín lớp của Zwaardemaker giữ khung bảy lớp của Linnaeus và thêm hai: lớp ether, cho các ester mùi trái cây, và lớp khét, cho mùi khói, hắc ín, benzene. Ông giải thích rằng bảy lớp cũ được lập cho các vị thuốc thời Linnaeus; hoá học hiện đại cần chỗ cho những mùi mới.
Điểm mới nằm ở cột ví dụ. Rimmel lấy một nguyên liệu làm kiểu mẫu cho mỗi lớp; Zwaardemaker, khi có thể, lấy một hợp chất đã biết cấu trúc. Lớp thơm ấm chia thành năm lớp con, mỗi lớp có hợp chất kiểu mẫu: borneol cho nhóm long não, eugenol cho nhóm cay, anethole, menthol và thymol cho nhóm hồi và oải hương, geraniol và citral cho nhóm chanh và hồng, benzaldehyde cho nhóm hạnh nhân. Ông trích Rimmel nhiều lần; một bảng của người làm nước hoa đi vào sách giáo khoa sinh lý học.
Zwaardemaker cũng ghi lại chỗ không khớp. Một số dầu có ester nhưng lại được xếp ở lớp khác theo mùi. Nhận xét của ông: mùi giống nhau thường đi với thành phần tương tự, nhưng chất có thành phần tương tự không nhất thiết có mùi giống nhau. Câu hỏi ấy đến nay vẫn còn mở.
Công cụ làm nên tên tuổi ông ra đời trước cuốn sách bảy năm: chiếc khứu kế, mô tả lần đầu năm 1888. Một ống thuỷ tinh cong đặt vào lỗ mũi, bên ngoài trượt một ống trụ dài 10 cm làm bằng hoặc phủ chất có mùi. Kéo ống trụ ra càng nhiều, bề mặt có mùi tiếp xúc với luồng khí hít vào càng lớn. Lần đầu tiên, cường độ của một kích thích mùi được ghi thành một con số lặp lại được.
Bánh xe mùi hiện đại
Thế kỷ hai mươi thử thêm nhiều hình học. Năm 1916, nhà tâm lý học Đức Hans Henning đặt sáu mùi cơ bản lên sáu góc một lăng trụ tam giác: hoa, trái cây, cay, nhựa, khét, thối. Năm 1927, Crocker và Henderson mô tả mọi mùi bằng bốn thang từ 0 đến 8, cho một mã bốn chữ số; vanillin là 7122. Năm 1951, người làm hương Paul Jellinek xếp mùi theo hiệu ứng cảm nhận trên hai trục đối nhau.
Dòng nghề hương đi đến một hình thức ổn định hơn. Ủy ban kỹ thuật của Société Française des Parfumeurs lập bảng phân loại đầu tiên năm 1983, công bố năm 1984, chỉ cho nước hoa nữ, gồm năm họ: hoa, chypre, fougère, hổ phách, da thuộc. Bản 1990 thêm hai họ cam chanh và gỗ, thành bảy họ hương. Theo SFP, bản hiện hành có bảy họ và 47 nhánh con cho nước hoa nữ, nam và dùng chung.
Cùng năm 1984, Michael Edwards, khi ấy làm việc ở Sydney, tự xuất bản The Fragrance Manual, một cuốn cẩm nang giúp người bán gợi ý nước hoa. Bản 1992 là bản đầu tiên có bánh xe mùi: các họ xếp trên một vòng tròn, họ này chuyển dần sang họ bên cạnh. Năm 2000 cuốn sách đổi tên thành Fragrances of the World, và bánh xe đã được sửa nhiều lần từ đó. Nhiều trang ghi năm 1983 cho bánh xe; các nguồn đã kiểm cho thấy cuốn cẩm nang ra năm 1984 và bánh xe in lần đầu năm 1992.
Bánh xe hợp với việc bán hàng vì nó cho thấy một đường đi, từ một mùi đã thích sang các mùi láng giềng. Nó kế thừa ý tưởng chuyển tiếp liên tục của Henning, nhưng bỏ tham vọng mô tả bản chất của khứu giác. Nó là một bản đồ để tìm đường, không phải một định luật.
Điều mọi hệ thống bỏ sót
Năm 1991, Linda Buck và Richard Axel công bố trên tạp chí Cell một họ gene lớn mã hoá thụ thể mùi. Mỗi thụ thể đáp ứng với một nhóm phân tử; mỗi phân tử kích hoạt một tổ hợp thụ thể. Mùi được mã hoá bằng tổ hợp, không bằng một vài mùi cơ bản. Hai người nhận giải Nobel Sinh lý học và Y học năm 2004.
Kết quả này giải thích vì sao không bảng mùi cơ bản nào khớp gọn với sinh học. Bảy lớp, chín lớp, sáu góc, bốn chữ số, bảy mùi cơ bản của Amoore: mỗi con số là một cách cắt một không gian do khoảng 400 thụ thể mở ra thành vài ô vừa tầm tay. Một bài tổng quan năm 2025 trên Chemical Senses kết luận rằng chưa tìm thấy quan hệ phổ quát nào giữa chất lượng mùi và các thông số vật lý hay hoá học.
Mỗi hệ thống cũng mang dấu công cụ của thời nó. Linnaeus có tủ thuốc. Rimmel có kệ nguyên liệu của một cửa hàng London. Piesse có khuông nhạc. Zwaardemaker có khứu kế và công thức cấu tạo. SFP và Edwards có thị trường nước hoa với hàng nghìn tên. Những gì không nằm trong tầm công cụ thì không vào bảng: mùi khó chịu với Rimmel, mùi sinh ra khi pha nhiều nguyên liệu với hầu hết các bảng, khác biệt giữa hai người ngửi với gần như tất cả.
Thư viện Lê Mai xếp họ hương theo khung SFP, tức thuộc dòng nghề hương, không thuộc dòng khoa học. Lựa chọn ấy là có chủ ý: một khung dùng chung giúp người làm hương và người đọc nói cùng một thứ tiếng. Nó không tuyên bố đã tìm ra cấu trúc của mùi. Bài Những gia đình của mùi đi vào từng họ trong khung ấy.
Mỗi cái khung giữ được một phần.
Phần còn lại vẫn ở ngoài, trong không khí.
Cái tên đến sau mùi, và luôn nhỏ hơn nó.