Bảy dải giấy thấm trắng, mỗi dải dài bằng một bàn tay, đầu ghi tên dầu và giờ nhúng. Năm phút sau, cả bảy đều thơm. Ba ngày sau, chỉ vài dải còn mùi rõ. Bài học thứ hai của khoá pha hương biến thời gian thành công cụ: một que thử, những mốc giờ, và một bảng bay hơi tự lập.
Que thử bằng giấy thấm
Giấy thấm giữ tinh dầu trên một bề mặt rộng và cho nó bay hơi tự do. Đó là lý do que thử, hay mouillette, là dụng cụ chuẩn của người pha hương: một dải giấy dùng để ngửi nguyên liệu và theo dõi mùi thay đổi theo thời gian. Trên da, mùi còn bị ảnh hưởng bởi nhiệt cơ thể, độ ẩm và dầu tự nhiên của da. Trên giấy, những biến số ấy gần như biến mất, và chỉ còn lại tính chất của chính nguyên liệu.
Tính chất ấy có tên. Áp suất hơi của một chất cho biết nó bay hơi dễ đến đâu: phân tử áp suất hơi cao lên mũi trước và mất sớm, phân tử áp suất hơi thấp ở lại lâu. Thời gian một nguyên liệu còn nhận ra được trên giấy thử hoặc trên da được gọi là độ lưu, thường ghi bằng giờ hoặc ngày trên giấy thử.
Cách chia ba tầng đầu, giữa, đáy quen thuộc hôm nay có một gốc rõ ràng. Năm 1955, W. A. Poucher công bố một cách phân loại mùi theo hệ số bay hơi trên tạp chí của Hội Hoá mỹ phẩm, và các nhà pha hương dùng nó làm nền cho việc xếp tầng. Bài học này làm lại phép đo ấy ở quy mô một cái bàn: không phòng thí nghiệm, chỉ giấy, bút và đồng hồ.
Nhúng, ghi tên, ghi giờ
Quy trình bắt đầu trước khi mở chai. Mỗi que được ghi tên dầu và giờ nhúng bằng bút chì ở đầu que, phía không nhúng. Mỗi dầu một que, và chỉ một que. Que được nhúng cùng một độ sâu, khoảng một centimet, rồi rút ra, để yên vài giây cho giọt thừa rơi xuống miệng chai.
Các que cần đứng riêng, không chạm nhau, trong một giá kẹp hoặc cắm vào một khối xốp, ở một góc phòng thoáng nhưng không có gió thổi thẳng, xa nguồn nhiệt và nắng. Nếu hai que chạm nhau, dầu của que này thấm sang que kia, và mọi ghi chép sau đó đều sai. Bảy que là một số hợp lý cho lần đầu: đủ để thấy các tầng, không quá nhiều để theo dõi.
Có một lựa chọn cần ghi rõ: nhúng nguyên chất hay pha loãng. Nguồn số liệu mà thư viện dùng đo ở dạng nguyên chất, trừ vài trường hợp như vani, được đo ở 20 phần trăm. Để so sánh với bảng của thư viện, bài này nhúng nguyên chất. Với những dầu quá đậm, có thể làm thêm một que pha loãng 10 phần trăm trong ethanol, ghi rõ trên que.
Bảy dầu cho lần đầu có thể lấy từ bộ mười chai của bài trước: bergamot, bạc hà, oải hương, phong lữ, ngọc lan tây, nhũ hương, và hoắc hương. Tuyết tùng có thể thay cho một trong số đó. Thứ tự nhúng không quan trọng, miễn giờ nhúng được ghi đúng từng phút.
Năm phút, một giờ, một ngày
Mỗi mốc giờ nhìn thấy một phần khác của cùng một dầu. Ở mốc năm phút, phần nhẹ nhất đang rời giấy, và mùi thường sắc, sáng, đôi khi gắt. Ở mốc một giờ, phần nhẹ đã giảm rõ; nhiều dầu cho thấy khuôn mặt thật của chúng ở đây. Ở mốc một ngày, chỉ những phân tử nặng còn lại. Ở mốc ba ngày, người ngửi đang ngửi phần đáy, giai đoạn mà ngành hương gọi là dry down.
Hương đầu, hương giữa và hương đáy là ba tên gọi của cùng một hiện tượng: độ bay hơi khác nhau. Bảng thuật ngữ của thư viện định nghĩa hương đầu là phần mùi nhận ra trong vài phút đầu, do các phân tử bay hơi nhanh như monoterpene và ester nhẹ, còn hương đáy là phần bay hơi chậm nhất, còn lại nhiều giờ đến nhiều ngày, thường là gỗ, nhựa, rêu, xạ hương và vani. Que thử cho phép kiểm lại các định nghĩa ấy bằng mũi, từng mốc một.
Một trang sổ cho bài học này có dạng bảng. Hàng là bảy dầu. Cột là năm mốc: năm phút, một giờ, bốn giờ, một ngày, ba ngày. Mỗi ô ghi hai thứ: một con số cường độ từ 0 đến 5, và vài chữ mô tả. Con số không cần chính xác. Nó chỉ cần nhất quán giữa các ô của cùng một người ngửi.
Mỗi lần ngửi, que được đưa lại gần mũi ở cùng khoảng cách, ngửi ngắn, rồi đặt lại vào giá. Giữa các que nên có quãng nghỉ ngắn để tránh mỏi khứu giác. Ô có cường độ 0 nghĩa là que đã hết mùi với người ngửi; mốc đầu tiên có số 0 là con số quan trọng nhất của hàng đó.
Cam hương biến mất, hoắc hương ở lại
Hai đầu của bảng thường rõ nhất. Bergamot là dầu vỏ ép, phần lớn là limonene và linalyl acetate, hai phân tử nhẹ. Nó sáng rực ở mốc năm phút và mờ nhanh sau đó. Nguồn số liệu của thư viện không có số giờ riêng cho bergamot ép thường; con số duy nhất là 8 giờ, đo trên bergamot đã giảm bergapten. Bảng của thư viện vì vậy xếp bergamot ở tầng đầu dưới dạng ước lượng.
Ở đầu kia là hoắc hương, cất từ lá khô của Pogostemon cablin. Thành phần chính là patchouli alcohol, cùng alpha bulnesene và alpha guaiene, đều là sesquiterpene, lớn và nặng. Nguồn ghi mùi hoắc hương còn nhận ra trên giấy thử từ 400 giờ trở lên, tức hơn hai tuần, và 400 giờ là mức trần mà nguồn ấy ghi. Ở mốc ba ngày, que hoắc hương vẫn còn mùi rõ, trong khi que bergamot bên cạnh đã im từ lâu.
Tuyết tùng cho một bài học về tên. Dầu Hoàng Đàn trong bảng của thư viện là tuyết tùng Himalaya, Cedrus deodara, ghi từ 400 giờ trở lên. Tuyết tùng Virginia lại là Juniperus virginiana, một loài bách xù, với alpha cedrene, thujopsene và cedrol. Hai dầu cùng được gọi là cedarwood, cùng ở tầng đáy, nhưng trên hai que cạnh nhau là hai mùi gỗ khác nhau.
Hai dầu tầng đáy trong mục này có trong tủ Lê Mai: Tinh dầu Hoắc Hương cất từ lá Pogostemon cablin trồng ở Java, Indonesia, và Tinh dầu Hoàng Đàn, tức tuyết tùng Himalaya Cedrus deodara, cất từ thân gỗ cây trồng ở Ấn Độ.
Giữa hai đầu là phần thú vị nhất. Bạc hà được ghi khoảng 16 giờ. Phong lữ khoảng 28 giờ. Ngọc lan tây khoảng 140 giờ. Nhũ hương khoảng 188 giờ, mở đầu bằng nốt terpene tươi và kéo dài một phần đuôi nhựa. Những con số ấy cho thấy ranh giới giữa các tầng không phải những bức tường, mà là một dải liên tục.
So với bảng bay hơi của thư viện
Bảng bay hơi của thư viện xếp 57 tinh dầu Lê Mai đang bán vào ba lớp, và ghi số giờ trên giấy thử theo chỉ số substantivity của The Good Scents Company. Số giờ được chia năm dải: dưới 12 giờ là rất nhanh, 12 đến 48 giờ là nhanh, 48 đến 150 giờ là trung bình, 150 đến 300 giờ là lâu, từ 300 giờ trở lên là rất lâu.
So bảng tự lập với bảng ấy sẽ thấy vài chỗ lệch có chủ ý. Oải hương được ghi 8 giờ nhưng xếp ở tầng giữa, vì lớp phản ánh vai trò trong hỗn hợp và thành phần chính, không chỉ số giờ. Sả chanh được ghi 92 giờ nhưng xếp ở ranh giới đầu và giữa. Ngọc lan tây và nhũ hương được xếp giữa sang đáy. Phân lớp đầu, giữa, đáy là một mô hình đơn giản hoá; trong thực tế các tầng chồng lên nhau.
Bảng của thư viện cũng tự ghi giới hạn của nó. Số giờ trên giấy thử không bằng thời gian lưu trên da, trong xà bông hay trong nến. Nhiệt độ, nồng độ, lô nguyên liệu và độ nhạy của mũi đều làm con số dịch chuyển. Bảng dùng để so sánh tương đối, không để dự báo chính xác. Một bảng tự lập cũng vậy.
Một bảng tự lập
Sau ba ngày, bảng trong sổ có bảy hàng và năm cột, và mỗi hàng có một điểm tắt. Xếp bảy hàng theo điểm tắt, từ sớm đến muộn, là có một bảng bay hơi của riêng người ngửi. Thứ tự ấy thường gần với bảng của thư viện, nhưng hiếm khi trùng hoàn toàn, vì mũi mỗi người có ngưỡng riêng.
Những chỗ không trùng là dữ liệu, không phải lỗi. Một que tắt sớm hơn bảng thư viện có thể là do mũi, do phòng quá nóng, hay do một lô dầu khác. Ghi lại nhiệt độ phòng và số lot của từng chai giúp lần làm lại sau có thể so được với lần này.
Bài học thứ ba dùng bảng này để làm việc đầu tiên với tỉ lệ: chọn một dầu đầu, một dầu giữa, một dầu đáy, và xem ba tầng ấy chia nhau một que thử ra sao. Bài ấy là Bài 3 · Ba tầng của một mùi. Bộ mười chai và cách ghi sổ được giới thiệu trong Bài 1 · Mười chai và một cuốn sổ.
Bảng in sẵn cho biết thứ tự.
Que thử cho thấy thứ tự ấy diễn ra.
Ba ngày, một dải giấy, và các tầng tự hiện ra.