Quá trình · Process · Tháng 9, 2026

Bài 3 · Ba tầng của một mùi

Lesson 3 · Three Tiers of a Scent

プロセス

Hai mươi giọt tinh dầu, chia thành ba nhóm theo tốc độ rời khỏi que thử. Bài ba của khoá pha hương đặt một khung tỉ lệ pha cho hương đầu, hương giữa, hương đáy để bắt đầu, rồi chỉ ra vì sao chính khung đó phải được chỉnh lại.

Một khung để bắt đầu

Bảng bay hơi lập ở bài hai đã chia các chai trên bàn thành ba nhóm: nhóm rời que thử trong vài giờ, nhóm còn lại qua một ngày, nhóm vẫn nhận ra sau ba ngày. Ba nhóm đó là hương đầu, hương giữa và hương đáy. Câu hỏi tiếp theo là mỗi nhóm nên chiếm bao nhiêu trong một hỗn hợp.

Sách dạy pha hương thường đưa ra một khung khởi đầu. Trang Blending 101 của thư viện ghi tỉ lệ kinh điển 30 phần trăm đầu, 50 phần trăm giữa, 20 phần trăm đáy, kèm một bài tập cho người mới: 3 giọt cam hương, 5 giọt oải hương, 2 giọt hoàng đàn. Công cụ tháp hương của thư viện mở ở 25, 45 và 30 phần trăm. Các sách khác nêu trong khoảng 20 đến 30 phần trăm đầu, 40 đến 50 phần trăm giữa, 25 đến 35 phần trăm đáy.

Các con số lệch nhau vài phần trăm, và chính sự lệch đó là thông tin đầu tiên. Không có một tỉ lệ pha đúng cho mọi hỗn hợp. Khung chỉ là điểm xuất phát để có cái mà sửa. Một hỗn hợp chưa có khung thì không biết sửa theo hướng nào; một hỗn hợp có khung thì mỗi lần thay đổi đều đo được.

Khung cũng đổi theo dạng sản phẩm. Cùng trang Blending 101 ghi cologne nghiêng về tầng đầu, khoảng 50 phần trăm, còn eau de parfum dồn nhiều hơn xuống giữa và đáy. Dạng sản phẩm quyết định mùi cần đi bao xa, và tỉ lệ tầng đi theo quyết định đó.

Giọt không bằng giọt

Một giọt là một thể tích, khoảng 0.05 ml. Thư viện quy ước 20 giọt cho một ml, với sai số khoảng 20 phần trăm theo độ nhớt: tinh dầu đặc như vetiver hay đàn hương cho giọt to hơn. Ngay ở mức thể tích, hai giọt từ hai chai đã không bằng nhau.

Khác biệt lớn hơn nằm ở lượng mùi mà mỗi giọt mang theo. Tỉ lệ 30, 50, 20 tính bằng giọt ngầm giả định rằng mọi giọt đóng góp như nhau. Điều đó không đúng. Trang tháp hương ghi rõ: một giọt ngọc lan tây và một giọt cam ngọt không cho lượng mùi bằng nhau.

Phép thử đơn giản nhất dùng hai chai: hoa hồi và cam ngọt. Tinh dầu hoa hồi có (E)-anethole chiếm 71 đến 92 phần trăm; cam ngọt gần như toàn limonene, 86 đến 96 phần trăm tuỳ vùng trồng. Nhỏ một giọt hồi và mười giọt cam vào một lọ nhỏ, chấm lên que thử. Trong phép thử này, mùi hồi thường chiếm hướng của que thử. Mười giọt cam làm một nền sáng phía dưới, nhưng hình dạng của mùi thuộc về một giọt kia.

Tỉ lệ ghi trên giấy là một phần hồi, mười phần cam. Tỉ lệ mũi nghe được gần như đảo ngược. Đây là lý do một công thức chỉ ghi số giọt chưa mô tả được mùi của nó.

Độ mạnh mùi và ngưỡng ngửi

Mỗi phân tử có một ngưỡng ngửi riêng: nồng độ thấp nhất mà một nửa nhóm người thử nhận ra mùi. Bảng thuật ngữ của thư viện ghi rằng ngưỡng giữa các phân tử chênh nhau nhiều bậc. Một chất chiếm phần lớn thể tích chưa chắc đã quyết định mùi.

Ngành hương dùng thêm một con số: tỉ số giữa nồng độ của một chất và ngưỡng ngửi của nó, gọi là odour activity value. Khi tỉ số lớn hơn 1, chất đó có khả năng góp vào mùi tổng. Một thành phần chỉ chiếm vài phần trăm nhưng có ngưỡng rất thấp vẫn có thể lấn một thành phần chiếm chín phần mười.

Độ mạnh mùi và tốc độ bay hơi là hai trục khác nhau. Bay hơi cho biết mùi ở lại bao lâu; độ mạnh mùi cho biết mùi lớn đến đâu trong lúc còn ở đó. Cam ngọt bay nhanh và không quá mạnh, nên trên que thử nó lùi rất sớm. Hoắc hương bay rất chậm, trên bảng bay hơi của thư viện còn nhận ra sau 400 giờ trở lên, và một phần nhỏ của nó vẫn đủ đặt màu cho cả hỗn hợp.

Mũi cũng mỏi. Sau vài phút ngửi liên tục, cảm nhận một mùi giảm xuống; thuật ngữ gọi là olfactory fatigue. Mỗi lần đánh giá cần một khoảng nghỉ, theo nhịp ngửi, nghỉ, ghi đã tập từ bài một.

Vì vậy tỉ lệ tầng chỉ là một nửa bài toán. Nửa còn lại là cường độ của từng chai, thứ không đo được bằng ống nhỏ giọt mà chỉ đo được bằng que thử và thời gian.

Khi tầng đầu quá mỏng

Một hỗn hợp có tầng đầu quá mỏng mở ra đã nặng. Que thử vừa nhúng, mùi đầu tiên lên mũi đã là hoa hoặc gỗ, không có đoạn sáng nào đi trước. Thường tỉ lệ trên giấy không sai; tinh dầu tầng đầu chỉ rời đi quá nhanh.

Bảng bay hơi của thư viện ghi chanh ép lạnh còn nhận ra khoảng 4 giờ trên que thử, cam ngọt ước khoảng 6 giờ, hạt ngò 8 giờ. Hoa hồng ghi 168 giờ. Đến giờ thứ năm, phần cam chanh gần như đã rời que thử, còn phần hoa mới đi được một đoạn nhỏ trong thời gian của nó.

Cách chỉnh đầu tiên là tăng số giọt tầng đầu, nhưng cách này có giới hạn: thêm cam không kéo dài cam, chỉ làm đoạn mở đầu lớn hơn. Cách thứ hai là chọn tinh dầu đầu có phần đuôi dài hơn. Tiêu hồng được xếp giữa đầu và giữa; bảng ghi 147 giờ, lấy từ số liệu của một loài gần. Cách thứ ba là để tầng giữa gánh một phần độ sáng, như đơn sâm với linalyl acetate chiếm 45 đến 74 phần trăm.

Khi thêm vào tầng đầu, ghi lại cả số giọt lẫn thời điểm mùi đầu biến mất trên que thử. Tầng đầu được đánh giá bằng độ dài, không chỉ bằng độ lớn.

Khi tầng đáy đè lên tất cả

Lỗi ngược lại phổ biến hơn. Tầng đáy gồm những phân tử lớn, bay hơi chậm, nhiều chất có cường độ cao: hoắc hương, vetiver, nhựa, gỗ nặng. Trong giờ đầu, chúng có vẻ im lặng. Sau một ngày, chúng là tất cả những gì còn lại.

Trang tháp hương ghi các tinh dầu mạnh như quế, đinh hương, vetiver chỉ cần một phần nhỏ. Blending 101 nhắc chiều ngược lại: một hỗn hợp chỉ có đầu và giữa bay hết sau một đến hai giờ, cần ít nhất 10 phần trăm hương đáy để giữ. Giữa hai lời nhắc đó là một vùng hẹp.

Dấu hiệu của tầng đáy quá dày là que thử mới nhúng đã có mùi đất hoặc nhựa ngay từ phút đầu, và tầng giữa không bao giờ hiện rõ. Cách chỉnh là rút đáy từng giọt một, không rút một nửa. Một giọt hoắc hương trong hai mươi giọt là 5 phần trăm; hai giọt là 10 phần trăm. Mỗi bước nhỏ như vậy đã đủ đổi hình dạng của que thử ở giờ thứ hai mươi tư.

Đôi khi vấn đề không nằm ở số giọt mà ở chính chất liệu. Hoắc hương mới cất có sắc long não; thư viện ghi hoắc hương để lâu mềm và tròn hơn, và là một trong số ít tinh dầu được quý khi đã cũ. Cùng một tỉ lệ, hai lô hoắc hương khác tuổi cho hai tầng đáy khác nhau.

Thử trên công cụ tháp hương

Công cụ tháp hương của thư viện chia một tổng số giọt theo tỉ lệ tầng. Tinh dầu được nhóm sẵn theo bảng bay hơi; mỗi chai có thể dời sang tầng khác bằng nút mũi tên. Tỉ lệ mặc định là 25, 45, 30 phần trăm.

Cách dùng hợp với bài này là dựng hai phiên bản. Phiên bản thứ nhất theo khung mặc định, tổng hai mươi giọt. Phiên bản thứ hai giữ nguyên các chai nhưng đổi tỉ lệ theo quan sát trên que thử: bớt một giọt ở chai mạnh nhất, thêm vào chai yếu nhất. Nhúng hai que thử cùng lúc, ghi ở các mốc năm phút, một giờ, một ngày như bài hai.

Số giọt trong công cụ là tỉ lệ giữa các tinh dầu, không phải nồng độ dùng trên da. Trước khi chạm da, hỗn hợp phải được pha loãng và từng chai phải nằm dưới giới hạn ghi trên trang của nó. Hoa hồi, chẳng hạn, có mức tối đa trên da 1.75 phần trăm và chống chỉ định khi mang thai, cho con bú, với trẻ dưới 5 tuổi. Phép thử một giọt hồi, mười giọt cam ở trên chỉ dành cho que thử.

Sau hai phiên bản, sổ ghi mùi có thêm một dòng: không phải tỉ lệ đúng, mà là khoảng cách giữa tỉ lệ trên giấy và tỉ lệ mũi nghe được. Bài bốn thu bài toán về hai chai và đo khoảng cách đó qua chín tỉ lệ.

Tỉ lệ ghi bằng giọt. Mùi không đếm bằng giọt.

Trên giấy, khung ba tầng đứng yên. Trên que thử, nó dịch chuyển theo giờ.

Một công thức tốt là một công thức đã được sửa nhiều lần.