Mười chai thuỷ tinh nâu, một xấp que thử bằng giấy thấm, một cây bút chì và một cuốn sổ không kẻ dòng. Đó là toàn bộ dụng cụ của bài học đầu tiên. Khoá pha hương tám bài của Lê Mai bắt đầu từ đây, trước khi có công thức nào, bằng việc luyện mũi: dạy mũi nhận ra và gọi tên.
Mười chai trên bàn
Bàn làm việc của người pha hương chuyên nghiệp có một cái tên riêng: perfumer's organ, một chiếc bàn nhiều tầng xếp hàng trăm lọ nguyên liệu theo hình vòng cung, giống bàn phím đàn organ. Bài học này không cần đến chiếc bàn ấy. Mười chai là đủ để bắt đầu, miễn mười chai ấy khác nhau đủ nhiều.
Mũi học bằng lặp lại và bằng so sánh. Một mùi ngửi một lần dễ bị quên; cùng mùi đó ngửi nhiều lần, cạnh những mùi khác, với một cái tên viết ra, sẽ ở lại. Vì vậy dụng cụ quan trọng nhất trên bàn không phải là chai, mà là cuốn sổ. Mỗi lần ngửi đều được ghi: tên dầu, ngày, giờ, và vài chữ.
Que thử, hay mouillette, là một dải giấy thấm dùng để ngửi nguyên liệu và theo dõi mùi thay đổi theo thời gian. Quy ước chung là ghi tên và giờ nhúng lên đầu que trước khi nhúng. Mười que không ghi tên, sau năm phút, là mười mảnh giấy không ai phân biệt được. Việc ngửi diễn ra trên giấy, không cần bôi lên da.
Luyện mũi trên que thử thay vì ngửi từ miệng chai có một lý do thực tế. Hơi trong chai đã tích lại và đậm hơn nhiều so với mùi toả ra từ một que giấy. Que thử cho mọi lần ngửi cùng một điều kiện: cùng loại giấy, cùng độ sâu nhúng, cùng khoảng cách tới mũi. Khi điều kiện giống nhau, khác biệt ghi được trong sổ là khác biệt của mùi, không phải của cách ngửi.
Chọn bộ chữ cái đầu tiên
Một bộ mười chai tốt trải qua nhiều họ hương. Bảng phân loại của Société Française des Parfumeurs, lập năm 1984, chia nước hoa thành bảy họ: hespéridé tức cam chanh, floral, fougère, chypre, boisé tức gỗ, ambré tức hổ phách, và cuir tức da thuộc. Các họ hương ấy là khung để chọn chai: mỗi chai đại diện cho một vùng khác nhau của bản đồ mùi.
Một bộ khởi đầu có thể gồm: bergamot cho cam chanh; bạc hà, hương thảo và oải hương cho nhóm lá thơm; phong lữ và ngọc lan tây cho hoa; nụ đinh hương cho gia vị; nhũ hương cho nhựa; tuyết tùng Virginia và hoắc hương cho gỗ và đất. Mười chai, mười mùi đủ khác nhau để không nhầm lẫn trong tuần đầu, và đủ gần nhau theo từng cặp để có việc cho những tuần sau.
Tám trong mười chai này có ở tủ Lê Mai, trừ nụ đinh hương và tuyết tùng Virginia; chẳng hạn Tinh dầu Cam Hương ép lạnh từ vỏ Citrus bergamia, Tinh dầu Bạc Hà cất từ lá Mentha × piperita, và Tinh dầu Phong Lữ cất từ lá Pelargonium x asperum trồng ở Ai Cập.
Mỗi chai trong bộ có một phân tử chính dễ đọc. Oải hương dựng trên linalyl acetate và linalool. Hương thảo giàu 1,8-cineole và camphor. Bạc hà có menthol và menthone. Phong lữ có citronellol và geraniol. Nụ đinh hương gần như là eugenol. Tuyết tùng Virginia có cedrene và cedrol; hoắc hương có patchouli alcohol. Biết tên phân tử chưa phải là ngửi được nó, nhưng cho mũi một chỗ để bám.
Có một giới hạn cần biết. Thành phần lớn nhất chưa chắc quyết định mùi. Ngưỡng nhận biết mùi, tức nồng độ thấp nhất mà một nửa nhóm người thử nhận ra, chênh nhau nhiều bậc giữa các phân tử. Một chất chiếm một phần trăm có thể ngửi rõ hơn một chất chiếm năm mươi phần trăm. Đó là lý do bộ chữ cái được học bằng mũi, không bằng bảng số.
Ngửi theo cặp để thấy khác biệt
Một mùi đứng riêng thì khó mô tả. Hai mùi đặt cạnh nhau tự chỉ ra chỗ khác. Oải hương và hương thảo đều thuộc nhóm lá thơm, nhưng đặt hai que cạnh nhau thì oải hương tròn, ngọt, hơi hoa, còn hương thảo sắc, mát, có nét long não. Phong lữ và ngọc lan tây đều là hoa, nhưng một bên xanh, hơi hoa hồng, bên kia đậm, ngọt, như kem.
Cách làm đơn giản. Nhúng hai que, mỗi que một dầu, cùng một độ sâu, ghi tên và giờ. Theo hướng dẫn pha hương cơ bản của thư viện, chờ khoảng năm đến mười phút rồi mới đánh giá, để phần bay nhanh nhất đi qua. Ngửi que thứ nhất, rồi que thứ hai, rồi lại que thứ nhất. Ghi lại một điểm giống và một điểm khác.
Những cặp khác đi theo cùng logic. Tuyết tùng Virginia và hoắc hương đều là gỗ, nhưng tuyết tùng khô, như ruột bút chì, còn hoắc hương ẩm, đất, tối. Bergamot và bạc hà đều sáng ở những giây đầu, nhưng một bên là vỏ quả, một bên là lá bị vò. Mỗi cặp dạy mũi tách ra những thứ mà nếu không có cặp, nó sẽ gộp chung.
Một số nguyên liệu quá đậm khi nguyên chất. Nụ đinh hương, ngọc lan tây và hoắc hương có thể lấn mũi ngay trên que. Người pha hương thường pha loãng để ngửi, ở 10 phần trăm hoặc 1 phần trăm trong ethanol, vì nhiều nguyên liệu chỉ hiện rõ mùi khi loãng. Một cặp thú vị cho tuần thứ hai là cùng một dầu ở hai nồng độ: đó thường là hai mùi khác nhau.
Từ ngữ cho mùi
Tiếng nói về mùi nghèo hơn tiếng nói về màu. Phần lớn các từ mùi mượn từ vật khác: mùi chanh, mùi gỗ, mùi đất sau mưa. Ngành hương dùng một bộ từ mô tả tương đối ổn định: cam chanh, lá xanh, thảo mộc, long não, gia vị, hoa, phấn, nhựa, gỗ, đất, rêu, xạ, ngọt, khô. Bảng thuật ngữ của thư viện có một mục riêng cho các từ ấy.
Bộ từ chung là điểm tựa, nhưng cuốn sổ cần cả từ của riêng người ghi. Một que hoắc hương có thể được ghi là đất ẩm, gỗ tối, rễ cây, hay một căn phòng cũ. Không có câu trả lời sai, chỉ có câu trả lời không nhất quán. Mục tiêu là lần sau gặp lại, cùng một mùi gọi lại cùng những chữ ấy.
Một trang sổ tốt có bốn cột: tên dầu, từ chung, từ riêng, và một vật để so sánh. Bergamot: cam chanh, vỏ xanh hơi hoa, như vỏ quả vừa gập. Tuyết tùng Virginia: gỗ, khô, như hộp bút chì. Cột cuối thường là cột hữu ích nhất, vì một vật cụ thể cho lần ngửi sau một điểm so sánh rõ hơn một tính từ.
Nhịp luyện mỗi ngày
Mũi mỏi nhanh. Ngửi liên tục một mùi làm giảm cảm nhận mùi đó, hiện tượng gọi là mỏi khứu giác; nghỉ ngắn và ra khỏi vùng có mùi là cách để hồi lại. Vì vậy một buổi luyện không nên dài. Khoảng mười lăm đến hai mươi phút, ba đến bốn cặp que, với những quãng nghỉ ở giữa, cho kết quả rõ hơn một giờ ngửi liền.
Nơi ngửi cũng cần sạch mùi: không nấu ăn gần đó, không nến thơm, không nước hoa trên tay áo. Que đã dùng được xếp vào một hộp riêng có nắp, theo ngày, để mùi của chúng không lẫn vào buổi sau. Những que ấy còn dùng được cho bài học thứ hai, nơi thời gian trở thành công cụ.
Luyện vào cùng một khung giờ mỗi ngày giúp các trang sổ so sánh được với nhau. Ghi thêm vài điều kiện ở góc trang: trời nóng hay lạnh, phòng khô hay ẩm. Sau vài tuần, những ghi chú nhỏ ấy đôi khi giải thích được vì sao một que ngửi khác đi dù cùng một chai.
Có những mùi một người không ngửi thấy dù khứu giác bình thường với các chất khác. Hiện tượng này gọi là mất khứu giác đặc hiệu, khá phổ biến với một số xạ hương tổng hợp. Nếu một que trong bộ mười gần như không có mùi với người ngửi, đó là một ghi chép có giá trị, không phải một lỗi. Vì sao mũi mỏi và hồi lại được giải thích kỹ hơn trong bài Mười phút sau thì không còn ngửi thấy.
Sổ ghi mùi sau ba mươi ngày
Ba mươi ngày là một khung ghi chép, không phải một ngưỡng khoa học. Sau ba mươi buổi ngắn, cuốn sổ có khoảng một trăm trang que, và đủ dữ liệu để thấy mũi đã thay đổi thế nào. Thử đơn giản nhất là ngửi mù: một người khác nhúng que, không ghi tên lên mặt trước, và người luyện đoán. Kết quả được ghi vào sổ như mọi lần khác.
So trang đầu với trang cuối thường thấy hai điều. Các từ mô tả trở nên ổn định hơn: cùng một dầu được gọi bằng cùng những chữ. Và các cặp từng khó phân biệt, như oải hương với hương thảo ở tuần đầu, trở nên hiển nhiên. Những cặp vẫn còn khó là danh sách việc của tháng sau.
Bài học thứ hai dùng lại chính những que này, nhưng thêm một trục: thời gian. Một que được ngửi lại sau năm phút, một giờ, một ngày, ba ngày, và mười chai bắt đầu tự xếp thành tầng đầu, tầng giữa, tầng đáy. Bài ấy là Bài 2 · Một que thử, ba ngày.
Mười chai không dạy gì cả.
Cuốn sổ mới là thầy.
Mũi chỉ nhớ những gì đã được gọi tên.