Diethyl phthalate, số CAS 84-66-2, là một chất lỏng không màu, gần như không mùi. Suốt nhiều thập kỷ, nó nằm trong vô số chai nước hoa mà không ai ngửi thấy. Chữ phthalate ngày nay thường đi kèm một nỗi lo; bài này tách chữ ấy ra thành từng chất có tên.
Một chất không mùi trong chai mùi
Một chai nước hoa không chỉ chứa phân tử thơm. Nó chứa cả những chất làm nhiệm vụ khác: hoà tan các nguyên liệu đặc, giữ các phân tử ở trạng thái đồng đều, làm chậm phần bay hơi nhanh. Những chất ấy tốt nhất là không có mùi, để không chen vào công thức.
Diethyl phthalate, gọi tắt là DEP, là một chất như vậy. Nó là chất lỏng không màu, không có mùi đáng kể, vị đắng. Theo trang thông tin về phthalate trong mỹ phẩm của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), DEP được dùng làm dung môi và chất giữ mùi trong hương liệu. Một nghiên cứu năm 2009 trên PLoS ONE ghi nhận DEP còn có thể được dùng để biến tính cồn, ví dụ cồn dùng cho mỹ phẩm.
Vì không mùi, DEP không được ai chọn vì chính nó. Nó được chọn vì những gì nó làm cho các chất khác. Đó cũng là lý do nó hiếm khi được nhắc tới trong mô tả một nước hoa, và thường chỉ được nhắc tới khi có một câu hỏi về an toàn.
Câu hỏi ấy có thật và đáng được trả lời bằng tên chất cụ thể. Chữ phthalate không chỉ một chất mà chỉ cả một họ, và các thành viên của họ này được đánh giá rất khác nhau.
Phthalate là một họ, không phải một chất
Phthalate là các ester của acid phthalic. Mỗi phthalate gồm một vòng benzene với hai nhóm ester, và hai nhóm ấy đến từ một alcohol. Đổi alcohol là đổi chất: methanol cho dimethyl phthalate (DMP), ethanol cho diethyl phthalate (DEP), butanol cho dibutyl phthalate (DBP), 2-ethylhexanol cho bis(2-ethylhexyl) phthalate (DEHP).
Công dụng lớn nhất của họ này nằm ngoài mỹ phẩm: làm mềm nhựa, đặc biệt là PVC. Phthalate từ alcohol có bảy đến mười ba carbon giữ vị trí chính trong vai trò chất hoá dẻo đa dụng. Phthalate từ alcohol có một đến ba carbon, như DMP và DEP, không được dùng làm chất hoá dẻo cho PVC; chúng nhẹ hơn và được dùng làm chất giữ mùi trong nước hoa.
Sự khác nhau về kích thước phân tử kéo theo khác nhau về cách cơ thể xử lý và về kết quả thử nghiệm độc tính. Vì vậy các cơ quan quản lý không đánh giá phthalate như một khối. Họ đánh giá từng chất, và đi đến những kết luận khác nhau cho từng chất.
Khi một bài báo viết phthalate gây hại, câu hỏi đầu tiên cần đặt là: phthalate nào, ở liều nào, qua đường nào. Nhiều nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi nói về DEHP trong nhựa hoặc về hỗn hợp nhiều phthalate trong môi trường. Chúng không tự động nói về DEP trong một chai nước hoa.
DEP và vai trò dung môi
Trong một nước hoa, DEP làm hai việc. Nó hoà tan những nguyên liệu đặc hoặc kết tinh để chúng trộn đều với phần còn lại. Và vì bay hơi chậm, nó giữ một phần phân tử thơm ở lại lâu hơn trên da, vai trò mà nghề hương gọi là giữ mùi.
Năm 2001, Api công bố trên Food and Chemical Toxicology một bản tổng quan về DEP trong vai trò dung môi và chất mang cho nguyên liệu hương và mỹ phẩm. Bản tổng quan đi qua độc tính cấp, kích ứng mắt và da, mẫn cảm da, độc tính ánh sáng, hấp thu qua da, chuyển hoá, độc tính sinh sản, khả năng giống estrogen, độc tính di truyền, khả năng gây ung thư. Kết luận: không xác định được điểm cuối độc tính nào đáng lo, và phơi nhiễm ước tính từ mỹ phẩm, 0,73 mg/kg mỗi ngày, không cho thấy rủi ro đáng kể.
Tại Hoa Kỳ, hội đồng chuyên gia Cosmetic Ingredient Review năm 2002 tái khẳng định kết luận đã đưa ra năm 1985 rằng DBP, DMP và DEP an toàn trong cách dùng ở mỹ phẩm. Trang của FDA, cập nhật ngày 19 tháng 5 năm 2022, ghi rằng FDA không có bằng chứng cho thấy phthalate trong cách dùng ở mỹ phẩm gây rủi ro an toàn. Cũng trang ấy ghi lượng phthalate dùng trong mỹ phẩm giảm đáng kể từ năm 2004 đến 2010, và theo khảo sát năm 2010, DEP là phthalate duy nhất còn được dùng phổ biến.
Bức tranh không đứng yên. Một tổng quan hệ thống năm 2020 trên Environment International về các nghiên cứu độc tính của DEP trên động vật ghi rằng DEP nhìn chung không có cơ chế kháng androgen vốn phổ biến ở các phthalate khác, nhưng có bằng chứng mới cho thấy DEP có thể liên quan tới những loại tác động khác, và đề nghị xem xét thêm. Đọc đúng tài liệu nghĩa là giữ cả hai câu này cùng lúc.
Những phthalate bị cấm trong mỹ phẩm EU
Ở đầu kia của họ phthalate là DEHP và DBP. DEHP được xếp vào nhóm độc cho sinh sản loại 1B. Năm 2008 nó được đưa vào danh sách chất rất đáng quan ngại của REACH, và năm 2011 vào danh sách chất phải xin phép sử dụng. Từ ngày 7 tháng 7 năm 2020, mục 51 của Phụ lục XVII REACH giới hạn DEHP, DBP, BBP và DIBP ở 0,1 phần trăm khối lượng vật liệu đã hoá dẻo trong mọi sản phẩm bày bán tại EU.
Trong mỹ phẩm, luật EU có một nguyên tắc chung: chất xếp vào nhóm gây ung thư, gây đột biến hoặc độc cho sinh sản loại 1A và 1B bị cấm, trừ ngoại lệ hẹp. DBP, trước đây dùng làm chất hoá dẻo trong sơn móng tay, bị cấm trong mỹ phẩm EU, kể cả sơn móng tay, từ thời chỉ thị mỹ phẩm cũ 76/768/EEC. Danh sách chất cấm trong mỹ phẩm EU nằm ở Phụ lục II của luật mỹ phẩm.
DEP không có tên trong bốn phthalate bị giới hạn ở mục 51 của REACH, và các đánh giá đã dẫn ở trên, của CIR, FDA và bản tổng quan năm 2001, không xếp nó cùng nhóm với DEHP hay DBP. Hai chữ phthalate trên hai bài báo có thể chỉ hai chất được đánh giá rất khác nhau.
Sự phân biệt này có hệ quả thực tế. Một quy định hạn chế phthalate trong đồ chơi hay thiết bị điện tử nói về các phthalate hoá dẻo trong nhựa, không nói về dung môi trong nước hoa. Muốn biết một quy định áp dụng cho chất nào, cần đọc danh sách tên và số CAS trong chính văn bản ấy.
Khẩu hiệu và tên chất
Một nhãn ghi không phthalate trả lời một câu hỏi mà nó không nêu ra. Nó không nói chất nào đã được bỏ, cũng không nói chất nào được dùng thay. Nếu DEP được bỏ, thứ thay vào có thể là một dung môi khác với hồ sơ an toàn riêng. Khẩu hiệu nói về sự vắng mặt; tên chất nói về sự có mặt.
Bảng thành phần là nơi đọc được sự có mặt, nhưng nó có giới hạn. Khi DEP được cho trực tiếp vào sản phẩm, nó có tên riêng trong bảng thành phần: Diethyl Phthalate. Khi nó nằm trong một hỗn hợp hương, luật EU cho phép gọi chung hỗn hợp và nguyên liệu của nó bằng chữ parfum. FDA cũng ghi rằng tại Hoa Kỳ, hương liệu có thể được ghi đơn giản là hương liệu, nên người tiêu dùng không phải lúc nào cũng nhận ra phthalate qua nhãn.
Những chữ được tách ra khỏi parfum trên nhãn EU là các chất gây dị ứng hương liệu, như bài Những cái tên ở cuối bảng thành phần đã giải thích. DEP không thuộc danh sách ấy. Một chất khác thường gặp trong nước hoa với vai trò gần giống chất giữ mùi thì có: benzyl benzoate, mùi balsam mềm, hơi hoa, một nốt đáy trầm. Nó thuộc diện ghi nhãn khi vượt 10 ppm trong sản phẩm lưu lại, và có tiêu chuẩn giới hạn của IFRA từ năm 2020.
Cách đọc hữu ích nhất vì vậy không phải tìm một chữ đáng sợ hay một khẩu hiệu dễ chịu. Nó là tìm tên chất, rồi đặt câu hỏi về liều, về đường tiếp xúc, và về đánh giá đã có cho đúng chất ấy. Bài Một bảng thành phần đọc từ trên xuống đi qua từng dòng của cách đọc này.
Cồn, dầu nền và lựa chọn khác
Dung môi chính của nước hoa là ethanol. Cồn nước hoa là ethanol nồng độ cao, thường đã được biến tính theo quy định của từng nước, và chất biến tính được chọn sao cho ảnh hưởng ít nhất tới mùi. Cồn bay hơi nhanh, mang các phân tử thơm lên khỏi da trong những phút đầu, rồi rời đi.
Các nguyên liệu truyền lại từ những thời trước DEP cũng đi qua cồn. Tincture là cách chiết đơn giản nhất: ngâm nguyên liệu trong cồn nhiều tuần hoặc nhiều tháng, lọc, và giữ nguyên dung dịch. Vani, đậu tonka, cánh kiến trắng là những nguyên liệu thực vật khó chưng cất thường được làm theo cách này.
Dipropylene glycol, gọi tắt là DPG, là một dung môi gần như không mùi khác, bay hơi chậm hơn ethanol nhiều, thường dùng để pha loãng nguyên liệu đặc hoặc làm nền cho que khuếch tán. Mỗi dung môi có đặc tính và hồ sơ đánh giá riêng; không dung môi nào được miễn khỏi câu hỏi về liều và cách dùng.
Nước hoa dạng dầu đi một đường khác: không cồn, các phân tử thơm được hoà trong dầu nền không bay hơi như jojoba hay dầu dừa phân đoạn. Trang dầu và bơ thực vật của thư viện ghi thành phần acid béo và thời hạn bảo quản của từng loại. Dầu nền làm mùi toả gần da hơn và chậm hơn; nó cũng mang những câu hỏi riêng về oxy hoá. Lựa chọn dung môi là một lựa chọn về cách mùi rời khỏi chai, và nên được nói bằng tên chất.
Chất không mùi vẫn là một chất.
Nó có tên, có số CAS, có hồ sơ đánh giá.
Một chữ chung thì không có những thứ ấy.