Những chùm quả tròn nhỏ cỡ hạt tiêu, mọc trên một cây gỗ nhỏ ở vùng núi phía bắc. Bóp một quả, mùi chanh ngọt bật ra. Tên Việt là màng tang, tên quốc tế là may chang, và khoảng ba phần tư tinh dầu của nó là citral.
Quả màng tang trên cành
Quả màng tang nhỏ, tròn, mọc thành chùm dọc cành, trông giống hạt tiêu. Đó là lý do cây có những tên như mountain pepper trong tiếng Anh, và tiêu rừng trong cách gọi của nhiều người. Nhưng màng tang không phải họ Hồ tiêu. Mùi của nó cũng không cay; nó là mùi chanh.
Tên khoa học là Litsea cubeba. Cây thuộc họ Long não (Lauraceae), cùng họ với quế cassia và nguyệt quế. Chi tiết này nối màng tang với một cây hương khác của vùng núi phía bắc: quế Văn Yên, được kể trong bài về quế. Hai cây cùng họ, nhưng một cây giữ cinnamaldehyde trong vỏ, một cây giữ citral trong quả.
Trang màng tang trong thư viện Lê Mai mô tả quả nhỏ, hình hạt tiêu, mùi cam chanh đặc trưng. Tinh dầu được chưng cất từ quả tươi. Phần lá và cành cũng thơm, nhưng quả là phần cho tinh dầu thương mại.
Trên thị trường quốc tế, dầu này được bán dưới tên may chang, hoặc Litsea cubeba oil. Màng tang là một nguyên liệu Việt quen mùi, lạ tên.
Một quả nhỏ cỡ hạt tiêu. Mùi của nó đi xa hơn nhiều so với kích thước ấy.
Cây rừng của miền núi phía Bắc
Litsea cubeba là một cây gỗ nhỏ của Đông Á và Đông Nam Á. Thư viện ghi vùng phân bố gồm Trung Quốc, Việt Nam, Đài Loan, Indonesia và Malaysia. Trung Quốc là nước sản xuất tinh dầu lớn nhất thế giới.
Ở Việt Nam, màng tang mọc hoang và được trồng ở vùng núi phía bắc: Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên. Đó là cùng một dải núi đã cho hồi Lạng Sơn và quế Văn Yên. Trang tinh dầu Việt Nam xếp màng tang cùng nhóm với sả chanh và sả Java: ba cây cùng mang mùi chanh, nhưng khác nhau về phân tử.
Trong nông nghiệp vùng cao Việt Nam, thư viện ghi màng tang đã trở thành một cây kinh tế, bán nguyên liệu cho ngành chiết xuất citral. Nghĩa là một phần lớn quả màng tang không đi vào chai tinh dầu để ngửi, mà đi vào nhà máy để tách lấy một phân tử.
Đó là một đặc điểm ít tinh dầu có. Thư viện ghi dầu màng tang được sản xuất khối lượng lớn, và phần lớn dùng cho tổng hợp công nghiệp: citral, ionone, methyl ionone, và các vitamin A, E, K. Ionone là những phân tử mang mùi hoa violet. Một quả tiêu rừng ở Lào Cai có thể kết thúc trong một chai nước hoa hương violet, hoặc trong một viên vitamin.
Mùa hái theo mùa quả, và thư viện chưa ghi tháng cụ thể cho màng tang Việt Nam. Điều chắc chắn là quả được hái khi còn tươi, vì dầu được cất từ quả tươi.
Chưng cất quả tươi
Quả màng tang đi vào nồi khi còn tươi. Đây là khác biệt với hồi, nơi quả được phơi khô trước khi chưng cất. Hơi nước đi qua khối quả, kéo theo các phân tử nhẹ, rồi ngưng tụ thành một lớp dầu tách khỏi nước.
Thành phần của dầu tập trung. Geranial từ 40 đến 47 phần trăm. Neral từ 30 đến 35 phần trăm. Cộng lại, citral chiếm khoảng 74 phần trăm, theo dữ liệu an toàn của thư viện. Phần còn lại gồm limonene từ 4,5 đến 10 phần trăm, beta myrcene từ 1,5 đến 4 phần trăm, methyl heptenone từ 1 đến 3 phần trăm, và linalool đến 2 phần trăm.
Với một dầu có ba phần tư là một cặp phân tử, việc giữ dầu đúng cách quan trọng. Thư viện ghi dầu màng tang nên được giữ trong chai tối màu, kín, để lạnh, và có thể thêm chất chống oxy hoá. Citral là một aldehyde; nó phản ứng với không khí theo thời gian, và dầu cũ đổi mùi.
Quả tươi cũng có nghĩa là thời gian giữa lúc hái và lúc cất cần ngắn. Với sả chanh, thư viện ghi rằng chưng cất ngay sau khi cắt giữ được mùi đầy đủ hơn. Với màng tang, nguyên tắc tương tự áp dụng cho quả: dầu phản ánh trạng thái của quả khi vào nồi.
Một nồi quả tiêu rừng, một lớp dầu mỏng, ba phần tư là citral.
Citral, neral và geranial
Citral là một cái tên cho hai phân tử có cùng công thức, chỉ khác nhau ở hướng của một liên kết đôi. Citral có công thức C₁₀H₁₆O, khối lượng phân tử 152,23 g/mol. Dạng (E) gọi là geranial; dạng (Z) gọi là neral. Trong tự nhiên, hai dạng luôn đi cùng nhau.
Thư viện mô tả citral nói chung là mùi chanh sắc, sáng, tươi. Nhưng hai nửa của nó không giống hệt. Neral được mô tả là mùi sả chanh, mềm và ngọt hơn geranial, với hậu vị chanh. Geranial mang phần sắc hơn. Tỉ lệ giữa hai dạng, cùng với những gì đi kèm, quyết định một dầu citral nghiêng về sắc hay về ngọt.
Thư viện ghi trong hầu hết các tinh dầu, neral và geranial có tỉ lệ xấp xỉ 2 trên 3. Trang citral ghi tỉ lệ thường gặp từ 40 trên 60 đến 35 trên 65. Trong dầu màng tang, tỉ lệ này nằm trong khoảng đó: neral 30 đến 35, geranial 40 đến 47.
Citral có mặt ở nhiều cây không họ hàng: sả chanh, sim chanh Úc, tía tô đất, cỏ roi ngựa chanh, lá chanh vàng. Trong dầu lá chanh vàng, geranial từ 25 đến 35 phần trăm và neral từ 18 đến 26 phần trăm, cùng geranyl acetate và geraniol; thư viện mô tả mùi lá chanh là tươi, có nét lá, ít cam chanh hơn tinh dầu vỏ chanh. Cùng một cặp phân tử, mỗi cây đặt nó vào một khung khác.
Citral dễ tổng hợp và cũng dễ tách từ dầu màng tang. Vì vậy, một chai mùi chanh trên kệ có thể chứa citral từ màng tang mà không mang tên màng tang.
Màng tang cạnh sả chanh
Hai tinh dầu có lượng citral gần bằng nhau, nhưng mùi không giống nhau. Mẫu dầu sả chanh Việt Nam cho 61 đến 76 phần trăm citral; dầu màng tang khoảng 74 phần trăm. Nếu chỉ nhìn con số citral, hai chai gần như cùng một thứ.
Khác biệt nằm ở phần còn lại. Dầu sả chanh Tây Ấn mang beta myrcene từ 5,6 đến 19,2 phần trăm, một phân tử cho nét xanh, hơi nhựa. Dầu màng tang mang limonene từ 4,5 đến 10 phần trăm, phân tử chính của vỏ cam chanh, và chỉ có 1,5 đến 4 phần trăm myrcene.
Trên que thử, điều đó đọc ra rõ ràng. Sả chanh mở ra sắc, rồi chuyển sang một nền cỏ xanh. Màng tang mở ra ngọt hơn, tròn hơn, gần mùi kẹo chanh hay vỏ chanh ngâm đường, và giữ nét cam chanh ấy lâu hơn trước khi lùi xuống. Thư viện mô tả màng tang là mùi cam chanh tươi, ngọt, gần sả chanh và tía tô đất nhưng trong trẻo hơn.
Một bên xanh như lá, một bên ngọt như kẹo. Cùng citral, khác người đi kèm. Sự khác nhau giữa sả chanh và sả Java, được kể trong bài về hai loài sả, là khác nhau về phân tử chính. Sự khác nhau giữa sả chanh và màng tang tinh tế hơn: cùng phân tử chính, khác phân tử phụ.
Trong nước hoa, sự khác nhau đó quyết định vị trí. Màng tang dễ đặt vào phần đầu của một cấu trúc cam chanh mà không mang theo nét cỏ. Sả chanh mang theo cỏ, và chỉ hợp khi nét cỏ ấy là điều được tìm kiếm.
Citral và giới hạn trên da
Giới hạn của dầu màng tang được tính từ citral. Citral được xếp là chất gây mẫn cảm mức vừa. IFRA giới hạn citral 0,6 phần trăm trong sản phẩm lưu lại trên da, có thể lên 1,4 phần trăm khi đi cùng d limonene với lượng gấp năm đến mười lần. Theo quy định EU, citral phải được ghi trên nhãn khi vượt 10 ppm trong sản phẩm lưu lại trên da hoặc 100 ppm trong sản phẩm rửa trôi.
Từ đó, nồng độ tối đa trên da cho dầu màng tang là 0,8 phần trăm. Con số này cao hơn một chút so với sả chanh, 0,7 phần trăm, và dầu lá chanh vàng, 0,6 phần trăm. Trong 10 ml dầu nền, 0,8 phần trăm là 0,08 ml, khoảng một đến hai giọt nếu tính 20 giọt cho mỗi ml.
Thư viện ghi thêm: trong 200 bệnh nhân viêm da tiếp xúc, 3 người phản ứng dương tính với dầu màng tang 2 phần trăm. Dầu không gây nhạy sáng. Nên tránh dùng trên da trẻ dưới 2 tuổi, và thận trọng với da nhạy cảm. Với đường uống, thư viện ghi liều tối đa hằng ngày trong thai kỳ là 56 mg, và lưu ý tương tác với một số thuốc qua enzyme CYP2B6.
Việc bảo quản cũng là một phần của giới hạn. Thư viện ghi dầu màng tang nên được giữ trong chai tối màu, đậy kín, để lạnh, và có thể thêm chất chống oxy hoá. Một chai citral để hở lâu ngoài không khí không còn là chai dầu đã được đánh giá ở trên.
Một hai giọt trong mười mililít. Mùi chanh ngọt của màng tang không cần nhiều hơn thế để hiện diện.
Một quả trông như hạt tiêu, mang mùi của chanh.
Cùng citral với sả chanh, khác ở những gì đi kèm.
Tên gọi xa lạ; mùi thì đã quen từ lâu.