Hai bụi cỏ cao ngang hông, lá dài, mép sắc, cùng mọc được trên đất Việt Nam. Vò một lá, cả hai đều gợi đến chanh. Chưng cất, chúng cho ra hai tinh dầu có thành phần gần như không trùng nhau: một bên là citral, một bên là citronellal và geraniol.
Bụi sả và lá sả
Một bụi sả mọc thành khóm dày, từ gốc tách ra hàng chục thân, mỗi thân mang những lá dài và hẹp. Mép lá sắc đủ để cứa tay. Phần gốc trắng, chặt, là phần đi vào bếp; phần lá xanh phía trên, thường bị bỏ lại trong bếp, lại là phần chứa nhiều dầu hơn.
Sả thuộc họ Hoà thảo (Poaceae), cùng họ với lúa, ngô và mía. Đó là một chi tiết dễ quên. Các cây hương khác trong bài viết về Việt Nam là cây gỗ: quế, hồi, tràm, màng tang. Sả là cỏ. Nó mọc nhanh, cắt được nhiều lứa, và không cần nhiều năm để cho ra nguyên liệu.
Sả chanh trồng ở khắp nơi trong nước, trong vườn nhà, ven ruộng, trong các vùng chuyên canh. Trong ẩm thực Việt, sả là một gia vị nền, có mặt từ món nướng đến nồi nước dùng. Sả Java ít gặp trong bếp hơn. Nó được trồng để lấy dầu, và vùng trồng tập trung ở Lâm Hà, Lâm Đồng.
Tinh dầu của cả hai được chưng cất bằng hơi nước từ lá, tươi hoặc khô. Với sả chanh, thư viện ghi hiệu suất dầu khoảng 0,2 đến 0,4 phần trăm khối lượng lá. Nghĩa là một tấn lá cho khoảng hai đến bốn ký dầu. Lá tươi và lá khô cho hai hồ sơ mùi khác nhau; chưng cất ngay sau khi cắt giữ được mùi đầy đủ hơn.
Nhìn bên ngoài, hai bụi sả khó phân biệt với người không trồng chúng. Sự khác nhau nằm ở bên trong lá, trong những túi tinh dầu nhỏ mà mắt không thấy.
Cymbopogon: một chi, nhiều loài
Chi Cymbopogon gồm nhiều loài cỏ thơm, và mỗi loài đi theo một con đường hoá học riêng. Sả chanh, sả Java, cỏ hồng palmarosa, cỏ gừng đều là họ hàng gần. Điều khiến chúng khác nhau không phải hình dáng, mà phân tử chiếm ưu thế trong dầu lá.
Sả chanh trên thị trường có hai loài. Loài Tây Ấn, Cymbopogon citratus, trồng ở vùng Caribbean, Brazil, châu Phi và một phần Đông Nam Á. Loài Đông Ấn, Cymbopogon flexuosus, trồng ở Ấn Độ, Sri Lanka và Đông Nam Á. Sả chanh trồng ở Việt Nam là C. citratus. Trang sả chanh trong thư viện ghi cả hai loài.
Sả Java cũng có hai dạng thương mại. Loại Sri Lanka, Cymbopogon nardus, là loài có lịch sử buôn bán lâu nhất. Loại Java, Cymbopogon winterianus, được sản xuất khối lượng lớn ở Java, Đài Loan và Trung Quốc, và hiện chiếm phần lớn dầu citronella thương mại. Sả Java trồng ở Lâm Hà là C. winterianus; trang sả Java trong thư viện ghi cả hai dạng.
Cỏ hồng palmarosa, Cymbopogon martinii, cho thấy chi này có thể đi xa đến đâu. Dầu của nó chứa từ 74,5 đến 81 phần trăm geraniol, và mùi thiên hẳn về hoa hồng. Cùng một chi, cùng dáng cỏ, nhưng không còn là mùi chanh.
Vì vậy tên thông dụng dễ gây nhầm. Nhãn “lemongrass” đôi khi không ghi rõ loài. Nhãn “sả” trong tiếng Việt có thể chỉ bất kỳ loài nào kể trên. Tên Latin là điểm tựa duy nhất chắc chắn.
Citral trong sả chanh
Mùi chanh của sả chanh đến gần như trọn vẹn từ một cặp phân tử. Citral không phải một chất đơn lẻ, mà là hỗn hợp hai đồng phân: geranial, dạng (E), và neral, dạng (Z). Trong tự nhiên, hai dạng này thường đi cùng nhau theo tỉ lệ khoảng 60 trên 40 đến 65 trên 35. Công thức chung là C₁₀H₁₆O.
Mẫu dầu sả chanh từ nhiều vùng ở Việt Nam cho từ 61 đến 76 phần trăm citral, dầu lá cao hơn dầu thân. Với sả chanh Tây Ấn nói chung, thư viện ghi geranial từ 36,7 đến 55,9 phần trăm và neral từ 25 đến 35,2 phần trăm. Sả chanh Đông Ấn thường có citral cao hơn.
Phần còn lại của dầu sả chanh Tây Ấn có một thành phần đáng kể: beta myrcene, từ 5,6 đến 19,2 phần trăm. Myrcene cho một nét xanh, hơi nhựa, làm mùi chanh bớt sắc. Sả chanh Đông Ấn ít myrcene hơn nên mùi thẳng hơn. Ngoài ra là geraniol đến 6,7 phần trăm, geranyl acetate, limonene và linalool, mỗi chất vài phần trăm.
Thư viện mô tả mùi citral là chanh sắc, sáng, tươi. Geranial mang phần sắc; neral, theo mô tả của thư viện, mềm và ngọt hơn, với hậu vị chanh. Khi hai dạng đứng cùng nhau với tỉ trọng cao như trong sả chanh, mùi mở ra nhanh, gắt ở những giây đầu, rồi dịu xuống thành một nền xanh.
Citral dễ tổng hợp, nên dầu sả chanh cũng thường bị làm giả bằng citral tổng hợp. Thư viện ghi phương pháp phân biệt là phân tích GC MS có cột chiral. Dầu thật mang cả những thành phần phụ mà citral đơn thuần không có.
Citronellal và geraniol trong sả Java
Dầu sả Java chia mùi cho ba phân tử thay vì một. Với loại Java, thư viện ghi citronellal từ 34,8 đến 42,8 phần trăm, geraniol từ 22,1 đến 25,4 phần trăm, và citronellol từ 9,7 đến 11,5 phần trăm. Không có phân tử nào chiếm quá nửa chai.
Citronellal có tên gọi khác là dihydrocitral. Về cấu trúc, nó là citral đã nhận thêm hai nguyên tử hydro, công thức C₁₀H₁₈O. Thay đổi nhỏ ấy đổi hẳn mùi. Thư viện mô tả citronellal là mùi sả tươi, hơi hoa, thoáng gỗ. Nó vẫn thuộc gia đình chanh, nhưng tròn hơn và ít sắc hơn citral.
Geraniol là một alcohol, cũng C₁₀H₁₈O, mùi hoa hồng ngọt với nét chanh và sáp. Nó là thành phần chính của palmarosa và có mặt trong phong lữ, hoa hồng Damask. Trong sả Java, geraniol chiếm khoảng một phần tư chai dầu, và đó là lý do mùi sả Java luôn có một vệt hoa mà sả chanh không có.
Citronellol, phân tử thứ ba, cũng là một alcohol mang mùi hoa hồng. Cộng lại, geraniol và citronellol chiếm khoảng một phần ba dầu sả Java. Phần còn lại gồm limonene, geranyl acetate, và một lượng nhỏ methyleugenol, có thể đến 1,7 phần trăm.
Loại Sri Lanka có tỉ lệ dao động rộng hơn: citronellal từ 5,2 đến 46,8 phần trăm, geraniol từ 16,8 đến 29,1 phần trăm. Thư viện ghi loại Java có mùi sạch và dễ chịu hơn. Sự ổn định của tỉ lệ cũng là một lý do loại Java chiếm phần lớn thị trường.
Hai mùi chanh trên que thử
Hai que thử nhúng cạnh nhau cho thấy sự khác biệt rõ hơn bất kỳ bảng số nào. Que sả chanh mở ra sắc và sáng, gần mùi vỏ chanh vừa cạo nhưng khô hơn và có nét cỏ. Que sả Java mở ra mềm hơn, có một vị ngọt kiểu hoa, và nét chanh nằm lùi phía sau.
Sau vài phút, sự khác nhau càng rõ. Citral bay hơi tương đối nhanh; que sả chanh chuyển dần sang nền xanh của myrcene và các thành phần phụ. Que sả Java giữ lâu hơn phần hoa, vì geraniol và citronellol là alcohol, bay hơi chậm hơn aldehyde. Mùi hoa hồng nhạt còn lại khi phần chanh đã lùi.
Đây là cách thực tế nhất để nhận ra hai loại dầu khi nhãn không rõ. Chanh sắc, rồi cỏ xanh: sả chanh. Chanh tròn, rồi hoa: sả Java. Một người đã ngửi qua cả hai sẽ khó nhầm lại.
Lê Mai có cả hai chai để thử theo cách này: Tinh dầu Sả Chanh, Cymbopogon flexuosus, và Tinh dầu Sả Java, Cymbopogon winterianus.
Sự khác nhau này cũng quyết định chỗ của mỗi loại trong nước hoa. Sả chanh cho một tia sáng ngắn ở phần đầu. Sả Java có thể nối phần đầu với phần hoa ở giữa, nhờ geraniol. Cả hai đều ít khi đứng riêng trong một công thức tinh tế, vì nét cỏ của chúng dễ lấn các nguyên liệu khác.
Cùng một chữ chanh, nhưng hai bộ phân tử. Tiếng Việt gọi cả hai là sả; mũi thì phân biệt được.
Citral và giới hạn trên da
Hai loại dầu có giới hạn trên da cách nhau hơn hai mươi lần, và lý do nằm ở phân tử chính của mỗi loại. Citral được xếp là chất gây mẫn cảm mức vừa. IFRA giới hạn citral 0,6 phần trăm trong sản phẩm lưu lại trên da; mức này có thể lên đến 1,4 phần trăm khi citral đi cùng d limonene với lượng gấp năm đến mười lần. Theo quy định EU, nhãn phải ghi citral khi vượt 10 ppm trong sản phẩm lưu lại trên da hoặc 100 ppm trong sản phẩm rửa trôi.
Từ đó, nồng độ tối đa trên da của dầu sả chanh là 0,7 phần trăm. Thư viện ghi thêm: trong 1.606 bệnh nhân viêm da tiếp xúc, 25 người, tức 1,6 phần trăm, phản ứng với dầu sả chanh 2 phần trăm; trong 100 bệnh nhân khác, không ai phản ứng ở 1 phần trăm. Dầu sả chanh không gây nhạy sáng.
Dầu sả Java có nồng độ tối đa trên da là 18,2 phần trăm, tính trên mẫu có 29,1 phần trăm geraniol và giới hạn 5,3 phần trăm của geraniol. Thư viện xếp dầu này vào nhóm nguy cơ mẫn cảm da thấp, nhưng ghi rằng nó có thể chứa methyleugenol. Geraniol nằm trong danh sách chất gây dị ứng phải khai báo trên nhãn tại EU, với cùng ngưỡng 10 ppm và 100 ppm; citronellal được thư viện xếp ở mức mẫn cảm yếu đến vừa.
Với dầu sả chanh, thư viện ghi các lưu ý khác: tránh dùng trên da trẻ dưới 2 tuổi, thận trọng với da nhạy cảm hoặc da tổn thương. Dầu nên được giữ trong chai tối màu, đậy kín, để nơi mát, vì citral dễ bị oxy hoá. Dầu đã oxy hoá có thể gây mẫn cảm hơn dầu mới.
Hai mùi chanh, hai giới hạn. Con số 0,7 và con số 18,2 là cách hoá học viết lại sự khác nhau mà que thử đã cho thấy.
Hai bụi cỏ, cùng một họ với cây lúa.
Một bên giữ citral, một bên chia mùi cho ba phân tử.
Chữ chanh trong tên gọi chỉ là điểm bắt đầu.