Parfum, Eau de Parfum, Eau de Toilette, Eau de Cologne. Bốn tên gọi trên nhãn chỉ lượng tinh chất hương hoà trong cồn: Parfum đậm nhất, thường khoảng 20 đến 30 phần trăm; EDP khoảng 15 đến 20; EDT khoảng 5 đến 15; Eau de Cologne khoảng 2 đến 5.
Bốn chữ trên bốn chai
Bốn chai mang cùng một tên, xếp cạnh nhau trên kệ, khác nhau ở một dòng chữ nhỏ dưới tên. Dòng chữ đó nói về nồng độ: phần trăm tinh chất hương trong dung dịch. Theo cách gọi phổ biến của ngành nước hoa, Parfum, còn gọi là Extrait, đậm nhất; Eau de Parfum (EDP) đứng thứ hai; Eau de Toilette (EDT) nhẹ hơn; Eau de Cologne (EDC) loãng nhất. Các khoảng phần trăm đi kèm là quy ước của ngành, không phải chuẩn pháp lý.
Vì vậy câu hỏi EDP và EDT khác nhau thế nào có một câu trả lời ngắn. EDP chứa nhiều tinh chất hơn, nên mùi thường dày hơn và còn trên da lâu hơn EDT. Câu trả lời dài hơn nằm ở ba điểm: các con số chỉ là khoảng, mỗi nhà tự đặt tỉ lệ riêng, và cùng một tên nước hoa, bản EDT có thể là một công thức khác chứ không chỉ là bản EDP thêm cồn.
Cả bốn tên đều đến từ tiếng Pháp và từ những thời kỳ khác nhau. Eau de Cologne là tên cũ nhất trong nhóm, gắn với một kiểu nước thơm cam chanh ở thành phố Köln đầu thế kỷ 18. Các tên còn lại được dùng rộng rãi về sau, khi ngành nước hoa cần phân biệt nhiều mức đậm nhạt cho cùng một mùi.
Trên thực tế, một nhà nước hoa hiếm khi ra đủ bốn bản cho mọi tên. Có tên chỉ có EDP. Có tên có EDT và Parfum. Dòng chữ nhỏ dưới tên là thông tin đầu tiên để biết chai đang cầm là bản nào trong số đó.
Tinh chất trong cồn
Một chai nước hoa gồm hai phần. Phần thứ nhất là tinh chất hương, trong ngành gọi là jus: hỗn hợp tinh dầu, chiết xuất và phân tử thơm mà nhà làm hương dựng thành công thức. Phần thứ hai là dung môi, thường là cồn nước hoa, một loại ethanol nồng độ cao đã biến tính theo quy định từng nước, đôi khi kèm một ít nước.
Cồn làm hai việc. Nó hoà tan tinh chất thành một dung dịch trong, và khi gặp da nó bay hơi rất nhanh, mang theo những phân tử nhẹ nhất lên mũi trước. Vì thế vài giây đầu sau khi xịt thường có hơi cồn. Hơi ấy tan đi, phần hương ở lại.
Tỉ lệ giữa hai phần này là thứ các chữ EDP, EDT mô tả. Tính gần đúng theo thể tích, một chai 100 ml ở 15 phần trăm chứa khoảng 15 ml tinh chất; ở 5 phần trăm, con số còn khoảng 5 ml. Phép quy đổi này có thể làm thử trên máy tính công thức của thư viện, nơi mức 20 phần trăm được ghi là tầm EDP.
Sau khi pha, hỗn hợp thường được để nghỉ vài ngày đến vài tuần, giai đoạn gọi là ủ, rồi làm lạnh và lọc cho trong. Cách làm này có họ hàng xa với tincture, dạng ngâm nguyên liệu trong cồn mà dung môi không bị cất bỏ. Điểm khác nằm ở thứ được hoà vào: tincture chiết từ một nguyên liệu thô, còn nước hoa hoà một công thức đã dựng sẵn.
Khoảng phần trăm thường gặp
Các con số dưới đây là những khoảng được dẫn nhiều nhất trong tài liệu ngành và bách khoa. Chúng lệch nhau vài điểm giữa các nguồn, và sự lệch đó là điều cần ghi nhận trước tiên.
Parfum hay Extrait thường được dẫn ở khoảng 20 đến 30 phần trăm tinh chất; một số nguồn hạ mức dưới xuống 15. Eau de Parfum khoảng 15 đến 20 phần trăm. Eau de Toilette khoảng 5 đến 15 phần trăm, hay gặp quanh 10. Eau de Cologne khoảng 2 đến 5 phần trăm. Eau Fraîche, khi có trên nhãn, thường ở mức 3 phần trăm trở xuống.
Nước hoa Penta de Le Mai là một ví dụ: nhãn ghi Eau de Parfum 25%, một con số nằm trong khoảng thường dẫn cho Parfum. Discovery Set của Penta gồm năm chai 2 ml ở cùng nồng độ đó. Phần dưới, ở mục về tên gọi, giải thích vì sao tên gọi và con số có thể lệch nhau như vậy.
Eau de Cologne mang hai nghĩa. Nghĩa đầu là một kiểu hương cam chanh và thảo mộc do Johann Maria Farina làm ở Köln từ năm 1709, cấu trúc được bàn kỹ trong bài accord cologne. Nghĩa sau chỉ mức nồng độ loãng nhất. Một chai ghi Eau de Cologne ngày nay có thể mang nghĩa này, nghĩa kia, hoặc cả hai.
Nồng độ cao hơn không làm mùi to hơn theo tỉ lệ thuận. Mũi không cộng mùi như cộng số, và mỗi phân tử có ngưỡng ngửi riêng, chênh nhau nhiều bậc. Điều nồng độ thay đổi rõ nhất là thời gian. Ở EDT, tầng đầu chiếm phần lớn ấn tượng; ở Parfum, phần gỗ, nhựa và xạ có nhiều vật chất hơn để ở lại. Bảng bay hơi của thư viện cho thấy nhịp này ở từng tinh dầu: cam chanh rời giấy thử trong vài giờ, gỗ và nhựa ở lại nhiều ngày.
Không có luật chung cho các tên gọi
Một nhãn nước hoa bán ở châu Âu phải ghi danh sách thành phần, trong đó toàn bộ phần hương được gộp dưới một chữ: parfum. Các chất gây dị ứng hương vượt ngưỡng phải được ghi tên riêng. Nồng độ tinh chất thì không. Không có điều khoản chung nào định nghĩa EDP, EDT hay Parfum bằng một con số.
Vì vậy mỗi nhà tự đặt mức riêng. Một EDT của nhà này có thể đậm ngang EDP của nhà khác. Hai nhà cùng ghi Extrait có thể cách nhau năm hay mười điểm phần trăm. Người mua chỉ biết con số thật khi nhà sản xuất công bố, và phần lớn không công bố.
Ngoài bốn tên quen thuộc, thị trường còn dùng nhiều chữ khác: Eau Fraîche, Intense, Elixir, Absolu. Các chữ này cũng không có định nghĩa chung. Đôi khi chúng chỉ nồng độ, đôi khi chỉ một công thức mới mang tên cũ, như bài về flanker ghi lại.
Điều đó không làm các con số mất giá trị. Chúng là ngôn ngữ chung giữa nhà làm hương, nhà sản xuất và người bán, đủ để định hướng. Đọc chúng như một hướng, không như một phép đo, là cách đọc sát với thực tế của ngành.
Vì sao EDT không chỉ là EDP loãng
Một công thức cân bằng ở 18 phần trăm không tự cân bằng ở 8 phần trăm. Khi pha loãng, các nguyên liệu không yếu đi đều nhau. Phân tử có ngưỡng ngửi rất thấp vẫn nhận ra rõ, còn phân tử cần lượng lớn mới hiện thì lùi hẳn. Tỉ lệ cảm nhận giữa các tầng dịch đi, dù tỉ lệ trên giấy vẫn giữ nguyên.
Vì thế nhà làm hương thường xem lại công thức khi đổi nồng độ. Có nhà giữ gần nguyên công thức và chỉ đổi lượng cồn. Có nhà dựng lại một phần, đổi tầng đầu hoặc nền. Có nhà làm một công thức gần như mới và chỉ giữ tên cùng ý tưởng chung.
Trường hợp thứ ba không hiếm. Bách khoa Wikipedia ghi nhận rằng một số nước hoa cùng tên nhưng khác nồng độ dùng những hỗn hợp tinh chất khác hẳn nhau, và dẫn một nước hoa kinh điển có bản Parfum, EDP, EDT là ba công thức riêng. Vậy ba chữ trên nhãn có thể chỉ ba mùi có họ hàng, không phải một mùi ở ba mức.
Hệ quả thực tế là không thể suy bản này từ bản kia. So EDP và EDT cùng tên cần ngửi cả hai, trên da hoặc trên giấy thử, qua vài giờ. Khác biệt thường rõ nhất sau giờ đầu, khi phần cồn và tầng đầu đã rời đi.
Nước hoa dạng dầu
Không phải nước hoa nào cũng dùng cồn. Tinh chất có thể hoà trong dầu nền không bay hơi như jojoba hay dầu dừa phân đoạn. Kết quả là một chất lỏng sánh, thoa bằng đầu lăn hoặc que chấm thay vì xịt.
Dầu đổi cách mùi rời da. Không có cồn bay lên ở những giây đầu, phần mở đầu êm hơn và ít lan ra xa; mùi nằm gần da hơn. Các tên EDP hay EDT không áp dụng cho dạng này. Nhà sản xuất thường ghi phần trăm tinh chất trong dầu, hoặc không ghi gì.
Truyền thống attar ở Ấn Độ và Trung Đông là một nhánh khác: hoa hoặc nguyên liệu thực vật được chưng cất vào nền dầu đàn hương, để đàn hương giữ và mang hương. Ở đây ranh giới giữa tinh chất và dung môi mờ đi, vì chính nền dầu cũng có mùi.
Với một hỗn hợp tinh dầu tự pha trong dầu hay trong cồn, phần trăm mang một nghĩa cụ thể hơn: đó là lượng tinh dầu thực sự tiếp xúc với da. Mỗi tinh dầu có giới hạn riêng ghi trên trang thư viện của nó, và tổng nồng độ phải được tính theo giới hạn chặt nhất. Bài Cồn, thời gian và bóng tối đi tiếp phần pha loãng và ủ.
Bốn chữ trên nhãn đo một tỉ lệ, không đo một mùi.
Cùng một tên có thể là bốn công thức.
Phần còn lại hiện ra sau giờ đầu, trên da.