Bảy mươi ký gỗ, không quá hai mươi mililít dầu. Trầm hương bắt đầu từ một thân dó bầu bị thương, đi qua nhiều năm nhựa tích tụ, và kết thúc trong một chai rất nhỏ cần giấy phép để vượt biên giới.
Cây dó bầu và vết thương
Gỗ dó bầu lành lặn gần như không có mùi. Lõi gỗ nhạt màu, nhẹ, và nếu cây không bị tổn thương, nó có thể sống cả đời mà không cho ra một mảnh trầm nào. Trầm hương không phải gỗ của cây dó. Nó là phần nhựa cây tiết ra khi thân bị thương hoặc nhiễm nấm.
Dó bầu thuộc chi Aquilaria, họ Trầm (Thymelaeaceae). Việt Nam có năm loài Aquilaria; loài chính cho trầm là dó bầu, Aquilaria crassna. Trên thị trường quốc tế, trầm còn đến từ A. malaccensis và A. sinensis. Trang trầm hương trong thư viện Lê Mai ghi cả ba tên.
Vết thương có thể đến từ nhiều thứ: gió làm gãy cành, côn trùng đục thân, một nhát dao. Qua vết thương đó, nấm xâm nhập vào lõi gỗ. Tài liệu thực vật thường nhắc đến một loài nấm thuộc chi Phaeoacremonium. Cây phản ứng bằng cách tiết nhựa quanh vùng bị nhiễm, như một lớp phòng vệ.
Chính lớp phòng vệ ấy là thứ con người tìm kiếm. Phần gỗ bị nhựa ngấm dần trở nên đặc, sẫm màu và nặng. Ở cây không bị nhiễm, lõi gỗ vẫn trắng. Một thân dó có thể mang trầm ở một đoạn và gỗ trắng ở đoạn khác, và người khai thác không nhìn thấy điều đó từ bên ngoài.
Vì vậy, mùi trầm là một mùi của phản ứng. Không có tổn thương, không có trầm. Toàn bộ ngành trầm hương, từ rừng tự nhiên đến vườn trồng, được xây quanh sự thật sinh học đơn giản đó.
Nhựa trầm hình thành chậm thế nào
Nhựa trầm tích tụ theo thời gian, từng lớp một, trong lõi gỗ. Không có một mốc cố định cho quá trình này; nó thay đổi theo loài, theo loại tổn thương, theo điều kiện của cây. Điều chắc chắn là nó chậm, và phần gỗ có nhựa đậm nhất thường là phần đã được để yên lâu nhất.
Về hoá học, dầu trầm khác xa phần lớn tinh dầu gỗ. Thư viện ghi các thành phần chính là những phân tử thuộc nhóm chromone: 2 (2 (4 methoxyphenyl)ethyl) chromone từ 21,2 đến 33 phần trăm, và 2 (2 phenylethyl) chromone từ 16,1 đến 23,6 phần trăm. Bên cạnh đó là các sesquiterpene như oxo agarospirol và những dẫn xuất guaiane, mỗi chất vài phần trăm.
Chromone là nhóm phân tử ít gặp trong tinh dầu thông thường. Chúng cho dầu trầm một nền nặng, ít bay hơi. Các sesquiterpene góp phần gỗ và phần ấm. Mùi trầm vì thế không đến từ một phân tử chủ đạo như quế hay hồi, mà từ một tập hợp nhiều chất với tỉ lệ thay đổi theo từng khúc gỗ.
Sự thay đổi đó giải thích vì sao hai chai dầu trầm hiếm khi giống nhau. Cùng một loài cây, khác vườn, khác năm tạo trầm, khác cách chưng cất, là khác mùi. Trầm không có một mùi chuẩn theo nghĩa mà cinnamaldehyde định nghĩa quế.
Thời gian ở đây không phải là chi phí phụ. Nó là thành phần. Một khúc trầm là số năm nhựa được tích lại trong gỗ, đo bằng độ đặc và độ sẫm.
Trầm Việt trong lịch sử buôn bán hương liệu
Những khúc gỗ nặng, sẫm màu từng là một trong những mặt hàng giá trị nhất đi qua các cảng miền Trung. Trầm từ vùng rừng Đông Dương có mặt trong buôn bán hương liệu châu Á từ rất sớm, và tên gọi của nó đổi theo từng ngôn ngữ: oud trong tiếng Ả Rập, aloeswood và eaglewood trong tiếng Anh, calambac cho loại hảo hạng.
Một ghi chép thường được dẫn cho thấy quy mô chênh lệch giá. Một cân calambac mua ở Hội An với giá 15 lạng bạc có thể bán ở Nagasaki với giá 600 lạng. Các chúa Nguyễn sau đó lập độc quyền nhà nước với việc buôn bán loại trầm này. Con số cụ thể có thể khác nhau giữa các nguồn, nhưng tỉ lệ ấy nói lên vị trí của trầm trong thương mại thời đó.
Tại Nhật Bản, trầm được dùng trong nghi thức đốt hương từ nhiều thế kỷ, và loại cao cấp nhất được gọi là kyara. Ở Trung Đông, oud là một nguyên liệu nền của nước hoa và hương đốt. Hai thị trường này, cùng với Trung Quốc, là nơi trầm Đông Dương đi đến.
Ngày nay, thư viện ghi dầu trầm chủ yếu được sản xuất tại Việt Nam, Lào, Campuchia, Bangladesh và Ấn Độ. Trầm vẫn là một trong những nguyên liệu hương đắt nhất, gấp mười đến mười lăm lần giá tinh dầu hoa nhài. Năm 2025, tri thức khai thác và chế biến trầm hương ở Khánh Hòa được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nước hoa phương Tây phát hiện oud muộn hơn nhiều. Trong danh sách nốt hương được công bố, oud xuất hiện ở M7 của Yves Saint Laurent năm 2002, Oud Wood của Tom Ford năm 2007, Oud Immortel của Byredo năm 2010. Nhiều chai trong số đó dùng mùi oud tái tạo, không phải dầu trầm thật; đó là một câu chuyện riêng, được kể ở bài về accord trầm.
Chi Aquilaria và Phụ lục II CITES
Một cây phải bị thương mới cho trầm, và cách nhanh nhất để tìm trầm trong rừng là chặt cây để xem bên trong. Nhu cầu cao cộng với cách khai thác đó đã làm các quần thể dó hoang dã suy giảm mạnh. IUCN xếp dó bầu, Aquilaria crassna, ở mức cực kỳ nguy cấp.
CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, ký năm 1973, hiện có 184 quốc gia thành viên. Công ước chia các loài vào ba phụ lục. Phụ lục I gồm các loài bị đe doạ tuyệt chủng; buôn bán thương mại bị cấm. Phụ lục II gồm các loài có thể bị đe doạ nếu không kiểm soát; buôn bán cần giấy phép. Phụ lục III gồm các loài do một quốc gia đề nghị các nước khác cùng kiểm soát.
Aquilaria malaccensis được đưa vào Phụ lục II từ năm 1995. Năm 2004, toàn bộ các loài thuộc chi Aquilaria được đưa vào Phụ lục II, cùng với chi họ hàng Gyrinops. Từ đó, gỗ trầm, bột trầm và dầu trầm đi qua biên giới đều cần giấy phép xuất khẩu và nhập khẩu.
CITES không phải chứng nhận hữu cơ hay thương mại công bằng. Trang chứng nhận trong thư viện đặt nó ở một vị trí riêng: một khung pháp lý bắt buộc, không phải một nhãn tự nguyện. Với loài nằm trong phụ lục, giấy tờ không phải là thứ thêm vào cho đẹp. Nó là điều kiện để món hàng được tồn tại hợp pháp trên kệ.
Cùng nhóm với trầm trong Phụ lục II còn có đàn hương Ấn Độ, Santalum album, từ năm 2003, và gỗ hồng Amazon, Aniba rosaeodora, từ năm 2010. Ba loại gỗ thơm, ba câu chuyện khai thác quá mức, cùng một phụ lục.
Trầm trồng, trầm cấy và trầm tự nhiên
Nếu trầm là phản ứng với vết thương, thì vết thương có thể được tạo ra có chủ đích. Đó là nền tảng của trầm trồng. Cây dó được trồng thành vườn, và khi đủ lớn, thân cây được khoan lỗ và cấy chế phẩm vào bên trong để kích thích cây tiết nhựa. Nhiều kỹ thuật cấy khác nhau đã được phát triển, với mức thành công không đồng đều.
Trầm hương Việt Nam hiện nay chủ yếu đến từ vườn trồng. Hương Khê, Hà Tĩnh, có hơn 800 hecta dó trồng từ khoảng năm 2000. Khánh Hòa và nhiều tỉnh miền Trung khác cũng có vườn dó. Trầm tự nhiên, hình thành trong rừng không có tác động của người, ngày càng hiếm và nằm dưới sự kiểm soát chặt của luật lâm nghiệp và CITES.
Ba cái tên thường gặp trên thị trường cần được đọc cẩn thận. Trầm tự nhiên là trầm hình thành trong cây mọc hoang. Trầm trồng là trầm từ cây trong vườn, có thể hình thành tự nhiên hoặc do cấy. Trầm cấy là trầm được tạo bằng can thiệp chủ động vào thân cây. Tên gọi nói về nguồn gốc; nó không tự động nói về chất lượng mùi.
Với người mua dầu, câu hỏi thực tế không phải là loại nào thơm hơn, mà là loại nào có giấy tờ. Dầu từ vườn trồng có thể truy xuất đến một vườn cụ thể, một năm tạo trầm, một giấy phép. Dầu tự xưng là trầm tự nhiên nhưng không có chứng từ là một câu hỏi pháp lý trước khi là một câu hỏi về mùi.
Vườn trồng không xoá câu chuyện bảo tồn. Nó chỉ chuyển áp lực ra khỏi rừng, với điều kiện chuỗi giấy tờ giữ được sự tách bạch giữa hai nguồn.
Dầu oud chưng cất: mùi ở từng lớp
Gỗ trầm được băm nhỏ trước khi vào nồi chưng cất bằng hơi nước. Hiệu suất rất thấp. Theo một nguồn thường được dẫn, bảy mươi ký gỗ trầm cho không quá hai mươi mililít dầu. Con số đó giải thích phần lớn giá của một chai oud. Ngoài dầu chưng cất, dịch chiết CO₂ từ gỗ trầm cũng được sản xuất, với hồ sơ mùi khác.
Dầu oud mở ra chậm. Vì các chromone và sesquiterpene đều nặng, không có lớp đầu bay nhanh như ở cam chanh hay lá. Trên que thử, những gì hiện ra đầu tiên đã là gỗ: tối, có nhựa, có khi hơi ngọt, có khi có nét lên men. Mùi thay đổi theo giờ hơn là theo phút.
Trong hệ phân loại họ hương, trầm nằm trong họ Gỗ. Thư viện mô tả họ này có nhiều nguyên liệu tự nhiên nhất: tuyết tùng cho phần khô, đàn hương cho phần kem, vetiver cho phần đất và khói, hoắc hương cho phần tối. Trầm hương, gỗ guaiac và gỗ hinoki thêm những sắc thái riêng. Trầm là sắc thái sâu và đặc nhất trong nhóm đó.
Về an toàn, trang thư viện ghi chưa có nguy hại nào được báo cáo với dầu trầm, và không chứa chất gây ung thư đã biết. Điều đó phản ánh dữ liệu hiện có, không phải một bảo đảm. Dầu trầm hiếm và đắt, nên số nghiên cứu cũng ít; cách dùng hợp lý vẫn là pha loãng và thử trên một vùng da nhỏ.
Một chai oud là điểm cuối của một chuỗi dài: một vết thương, nhiều năm nhựa, một nhát khoan hoặc một cơn gió, một nồi chưng cất, một tờ giấy phép. Mùi chỉ là phần nhìn thấy được của chuỗi đó.
Một cây lành không cho trầm.
Mùi được làm từ tổn thương, thời gian và giấy tờ, theo đúng thứ tự đó.
Chai dầu nhỏ đến mức nào, chuỗi phía sau nó vẫn dài như vậy.