Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 9, 2026

Đàn hương · gỗ lõi và những thập kỷ

Sandalwood · Heartwood and Decades

素材

Một thân cây bán ký sinh, rễ bám vào rễ cây khác để sống. Ba mươi năm hoặc hơn trước khi phần lõi tích đủ dầu. Hai con số trong một tiêu chuẩn ISO: 41 đến 55 phần trăm alpha santalol, 16 đến 24 phần trăm beta santalol. Đàn hương được đo bằng thời gian và bằng phân tử.

Gỗ lõi và dác gỗ

Cắt ngang một thân đàn hương sẽ thấy hai vùng. Lớp ngoài là dác gỗ, nhạt màu, gần như không thơm. Phần trong là gỗ lõi, sẫm hơn, nơi tinh dầu tích tụ theo năm tháng. Tinh dầu đàn hương được chưng cất từ gỗ lõi và rễ; dác gỗ không cho dầu đạt chất lượng.

Điều này quyết định toàn bộ kinh tế của đàn hương. Một cây non có thân to nhưng lõi mỏng. Với Santalum album, cây cần từ ba mươi năm trở lên để gỗ lõi đủ dầu cho sản xuất thương mại, và những cây sáu mươi đến tám mươi năm tuổi cho gỗ được đánh giá cao nhất. Không có cách nào rút ngắn thời gian ấy bằng phân bón hay máy móc.

Cây còn có một đặc điểm sinh học ít gặp. Đàn hương là cây bán ký sinh: rễ của nó bám vào rễ của cây chủ qua những cấu trúc gọi là giác mút, để lấy thêm nước và dinh dưỡng. Một đồn điền đàn hương vì thế không chỉ trồng đàn hương mà phải trồng cả cây chủ bên cạnh.

Thời gian, cây chủ và gỗ lõi: ba điều kiện ấy giải thích vì sao đàn hương vừa là một trong những nguyên liệu gỗ cổ điển nhất của nước hoa, vừa là một trong những nguyên liệu dễ cạn nhất.

Santalum album ở miền Nam Ấn Độ

Vùng Mysore thuộc bang Karnataka, miền Nam Ấn Độ, là cái tên gắn với đàn hương Đông Ấn lâu nhất. Từ năm 1792, đàn hương trong vùng được coi là cây của nhà nước. Năm 1916 đến 1917, chính quyền Mysore lập nhà máy cất dầu đàn hương, nay thuộc doanh nghiệp nhà nước Karnataka Soaps and Detergents Limited. Mysore Sandalwood Oil là chỉ dẫn địa lý số 29 của Ấn Độ, một trong những sản phẩm đầu tiên được đăng ký khi hệ thống chỉ dẫn địa lý của nước này ra đời.

Giá trị cao và thời gian lớn dài là hai điều kiện dẫn tới khai thác quá mức. Từ thời thuộc địa đến cuối thế kỷ 20, quần thể đàn hương hoang dã ở Ấn Độ giảm mạnh. IUCN hiện xếp Santalum album ở mức Sắp nguy cấp. Năm 2001, một sửa đổi của luật lâm nghiệp Karnataka cho phép tư nhân trồng đàn hương; năm 2009 quy trình được đơn giản hoá để người trồng có thể bán trực tiếp cho các công ty nhà nước. Việc chặt hạ vẫn cần giấy phép của cơ quan lâm nghiệp.

Mùi của dầu Santalum album được mô tả là gỗ ấm, sâu, có chất kem và sữa, hậu balsamic dài, bám trên da rất lâu. Dầu đã lưu trữ vài năm thường được ưa chuộng hơn dầu mới vì mùi mềm và tròn hơn. Ngoài Ấn Độ, nguồn cung Santalum album hiện đến từ Đông Timor, Sri Lanka, Indonesia và các đồn điền ở Úc.

Trong văn hoá Ấn Độ, đàn hương còn là vật liệu nghi lễ, dùng làm hương, dầu xức và bột vẽ trán. Nó cũng là dầu nền truyền thống của attar Kannauj: hoa được chưng cất nhiều lần, hơi hương đi qua ống tre vào bình chứa dầu đàn hương, và dầu giữ lại phần thơm.

Đàn hương Úc và các đồn điền mới

Tây Úc có loài đàn hương riêng, Santalum spicatum. Cây nhỏ hơn Santalum album và mọc trong vùng khô hạn. Từ thập niên 1990, đàn hương ở Tây Úc được trồng và khai thác có quản lý, một phần do các cộng đồng thổ dân quản lý. Sản lượng từ Nam Úc và Lãnh thổ Bắc Úc cũng đang tăng.

Khác biệt rõ nhất nằm trong phân tích thành phần. Đàn hương Tây Úc chứa khoảng 15 đến 25 phần trăm alpha santalol, trong khi Santalum album có 46 đến 60 phần trăm. Beta santalol cũng thấp hơn. Bù lại, Santalum spicatum có những thành phần mà dầu Ấn Độ gần như không có, như alpha bisabolol và farnesol, mỗi chất vài phần trăm.

Trên que thử, sự khác nhau ấy hiện ra thành cấu trúc. Dầu Tây Úc nhẹ hơn, ít chiều sâu và ít chất kem, đứng ở khoảng giữa nốt giữa và nốt đáy thay vì chìm sâu xuống đáy. Dầu Santalum album dày và sữa hơn, bám lâu hơn. Hai loại không thay thế nhau hoàn toàn, nhưng đàn hương Úc đã trở thành lựa chọn mà ngành hương liệu khuyến khích khi cần một nguồn gỗ có quản lý.

Ở Thái Bình Dương có một loài thứ ba, Santalum austrocaledonicum, trồng tại Vanuatu, New Caledonia và Fiji. Hàm lượng santalol của nó nằm giữa hai loài kia, khoảng 30 đến 45 phần trăm alpha santalol, và mùi gần với dầu Ấn Độ hơn dầu Tây Úc.

Santalol: đo độ thật của đàn hương

Mùi đàn hương đến chủ yếu từ một cặp phân tử. Santalol là một sesquiterpene alcohol có hai đồng phân chính, alpha và beta. Khối lượng phân tử khoảng 220, bay hơi chậm, nên santalol vừa là mùi vừa là chất giữ mùi trong công thức. Mùi được mô tả là gỗ êm, kem sữa, hậu balsamic dài.

Vì santalol là chỉ dấu, nó trở thành thước đo. Tiêu chuẩn ISO 3518 quy định dầu đàn hương Santalum album phải chứa 41 đến 55 phần trăm alpha santalol và 16 đến 24 phần trăm beta santalol. Một mẫu dầu nằm ngoài khoảng này hoặc là loài khác, hoặc đã bị pha.

Đàn hương là một trong những tinh dầu bị làm giả nhiều nhất. Các chất pha thường gặp gồm đàn hương Úc, đàn hương Đông Phi, dầu amyris, nhựa copaiba đã tẩy màu, các terpene đàn hương tổng hợp, và cả những chất không mùi như dầu thầu dầu hay polyethylene glycol chỉ để tăng thể tích. Một nghiên cứu năm 2021 thử sáu sản phẩm bán dưới tên dầu đàn hương: không sản phẩm nào đạt ISO 3518; ba mẫu là dầu amyris và hai mẫu là hỗn hợp tổng hợp.

Cách kiểm tra đáng tin là sắc ký khí khối phổ, có phân tích đối quang khi cần, đọc tỷ lệ alpha và beta santalol. Về an toàn, thư viện Lê Mai ghi mức tối đa 2 phần trăm trên da cho dầu Santalum album, và ghi nhận tỷ lệ phản ứng với santalol cao hơn ở các khảo sát trên bệnh nhân viêm da tại Nhật Bản. Đó là dữ kiện để pha loãng đúng, không phải lý do để bỏ nguyên liệu.

Hai chai đàn hương của Lê Mai, Tinh dầu Đàn Hương và Tinh dầu Đàn Hương III, đều là Santalum album trồng tại Ấn Độ, chưng cất hơi nước từ thân gỗ. Mức 2 phần trăm trên da nói ở trên dùng cho cả hai.

Amyris và những cái tên nhầm

Một cây gỗ vùng Caribbean được bán dưới tên West Indian sandalwood, đàn hương Tây Ấn. Tên gọi ấy sai về thực vật học. Amyris, Amyris balsamifera, thuộc họ Cửu lý hương, tức họ cam quýt, không thuộc họ Đàn hương. Nó mọc ở vùng Caribbean và Trung Mỹ; sản xuất chính ở Haiti, một ít từ Cộng hoà Dominica, Jamaica và Venezuela.

Tinh dầu amyris được chưng cất từ gỗ già nhiều nhựa. Thành phần của nó không có santalol. Thay vào đó là valerianol khoảng 15 đến 21 phần trăm, cùng các eudesmol và elemol. Mùi được ghi là gỗ ấm, mềm, hơi balsamic, dùng làm nốt đáy và chất giữ mùi.

Amyris rẻ hơn đàn hương rất nhiều, và chính điều đó khiến nó vừa hữu ích vừa rắc rối. Hữu ích vì nó cho một nền gỗ mềm ở giá thấp. Rắc rối vì cái tên gần giống, cùng mùi gỗ ấm, khiến nó dễ bị bán như đàn hương hoặc trộn vào dầu đàn hương. Nghiên cứu năm 2021 nói trên cho thấy một nửa số mẫu mang tên đàn hương thực ra là amyris.

Các tên nhầm khác cũng có. Indian bastard sandal, Erythroxylum monogynum, và đàn hương Đông Phi từ chi Osyris đều từng xuất hiện trong dầu pha. Đọc tên Latin trên nhãn và trên phiếu phân tích là cách đầu tiên tách chúng ra.

Javanol, Ebanol và gỗ tổng hợp

Khi gỗ lõi khan hiếm, hoá học đi tìm những phân tử có mùi đàn hương mà không cần đến cây. Thế hệ đầu gồm Sandela, một hỗn hợp đồng phân terpenyl cyclohexanol, trong đó chỉ một số đồng phân mang rõ mùi đàn hương; mùi khô, hơi giống tuyết tùng.

Thế hệ tiếp theo xây trên campholenic aldehyde, một dẫn xuất của alpha pinene lấy từ nhựa thông. Nhóm này gồm Sandalore và Ebanol của Givaudan, Polysantol của Firmenich, Bacdanol của IFF, Brahmanol của Symrise. Ebanol có ngưỡng mùi thấp, mùi đàn hương kem rất mạnh, và nằm trong danh sách chất gây dị ứng phải ghi nhãn theo quy định EU 2023/1545. Sandalore và Polysantol chịu tiêu chuẩn hạn chế của IFRA ban hành năm 2020.

Javanol là một bước khác. Do Givaudan phát triển, bằng sáng chế Mỹ nộp năm 1996 và được cấp năm 1998, Javanol có hai vòng cyclopropane, khung phân tử khác hẳn santalol nhưng mùi lại rất gần: đàn hương kem, sữa, có sắc hoa hồng nhẹ và cảm giác gỗ ẩm. Nó mạnh đến mức chỉ dùng ở liều rất thấp. Theo chỉ mục IFRA 51, Javanol không có tiêu chuẩn hạn chế riêng.

Osyrol đi xa hơn nữa: một ether alcohol mạch hở, không có vòng nào, vẫn cho mùi đàn hương nhẹ. Những phân tử này cho thấy mùi gỗ không nhất thiết cần bộ khung terpene của cây. Chúng không thay được toàn bộ chiều sâu của dầu Santalum album già, nhưng chúng làm cho nốt đàn hương trong nước hoa hiện đại không còn phụ thuộc vào việc chặt thêm cây.

Ba mươi năm cho một lõi gỗ.

Vài phần trăm santalol cho một câu trả lời thật hay giả.

Còn lại là sự kiên nhẫn của cây.