Một thân cây vỏ trắng, bong thành từng lớp mỏng như giấy. Lá hẹp, dày, vò ra mùi mát. Ở Lộc Thủy, Huế, lá của cây này được cắt từ tháng 3 đến tháng 8, đưa vào lò, và cho ra một tinh dầu có từ 40 đến 60 phần trăm 1,8 cineole.
Rừng tràm trên đất trũng
Tràm gió là một cây của đất khó. Melaleuca cajuputi mọc tự nhiên trên đất cát và đất ngập nước, từ dải ven biển miền Trung xuống đến rừng U Minh ở cực nam. Ở Vườn quốc gia U Minh Hạ, tràm phủ gần 89 phần trăm diện tích. Ít cây gỗ nào chịu được những vùng đất ấy tốt như vậy.
Tên cajuput có gốc từ cụm từ Mã Lai và Indonesia kayu putih, nghĩa là gỗ trắng hay cây trắng. Cái tên chỉ thẳng vào lớp vỏ: xám, nâu nhạt hoặc trắng, bong ra từng lớp mỏng như giấy. Trong tiếng Việt, cây có tên tràm gió; trong tiếng Anh, còn có những tên như swamp tea tree hay river tea tree.
Cây thuộc họ Sim (Myrtaceae), cùng họ với bạch đàn, và cùng chi Melaleuca với tràm trà và niaouli. Thư viện ghi tinh dầu tràm thương mại được sản xuất ở Việt Nam, Trung Quốc và Indonesia. Trước đây, dầu này từng được cho là lấy từ một loài khác, Melaleuca leucadendra; tên đó vẫn còn trong một số tài liệu cũ.
Ở những vùng đất trũng, rừng tràm có mặt từ trước khi có lò chưng cất. Cây mọc dày, thân thẳng, tán hẹp. Với người trồng, tràm là cây gỗ, cây giữ đất, và cây cho lá. Tinh dầu chỉ là một trong những thứ nó cho ra.
Trang tinh dầu Việt Nam trong thư viện Lê Mai xếp tràm ngay sau quế và hồi, trong nhóm cây hương có quy mô ở Việt Nam. Với tràm, trung tâm không nằm ở diện tích rừng lớn nhất, mà ở nơi nghề chưng cất tập trung.
Lá tràm vào lò chưng cất
Nghề cất dầu tràm tập trung ở Lộc Thủy, Phú Lộc, Huế. Lá và cành non được cắt, đưa vào nồi, và chưng cất bằng hơi nước. Thư viện ghi phần dùng để cất là lá và cành; thân cây giữ lại để tiếp tục ra lá.
Lá được cắt chủ yếu từ tháng 3 đến tháng 8, trong mùa khô. Đây là lúc hàm lượng cineole trong lá cao hơn. Lịch thu hoạch trong thư viện cho tràm gió ghi đủ sáu tháng, từ tháng 3 đến tháng 8, trùng với khung này.
Năm 2020, tinh dầu tràm Huế được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, số 00096. Hồ sơ ghi chỉ tiêu 1,8 cineole từ 40 đến 60 phần trăm. Dược điển Việt Nam đặt yêu cầu hẹp hơn một chút, từ 45 đến 60 phần trăm. Hai con số này là khung mà một chai dầu tràm Huế cần nằm trong.
Hàm lượng cineole là cách dễ nhất để đọc chất lượng một mẻ dầu tràm, nhưng cũng là chỗ dễ bị làm giả nhất. Thư viện ghi dầu tràm có thể bị thêm hoặc thay bằng dầu bạch đàn, cũng giàu cineole. Dầu từ M. quinquenervia hoặc M. symphyocarpa cũng được dùng để pha. Đôi khi dầu béo hoặc dầu hoả bị cho vào.
Một chai dầu tràm có chỉ dẫn địa lý vì vậy không chỉ nói về nơi trồng. Nó ràng buộc cả một khoảng cineole, và gián tiếp, cả thời điểm cắt lá.
Cineole: mùi mát của lá
Mùi mát của lá tràm đến từ một phân tử có tên gắn với chính cây này. 1,8 cineole còn được gọi là eucalyptol, và cả cajeputol. Công thức C₁₀H₁₈O, khối lượng phân tử 154,25 g/mol. Về cấu trúc, nó là một ether vòng kép thuộc nhóm monoterpenoid.
Thư viện mô tả mùi cineole là long não, khuynh diệp, mát và sắc. Đây là phân tử định nghĩa mùi hương thảo và bạch đàn. Cineole có mặt trong hơn 200 loại tinh dầu, từ bạch đàn cầu với 65,4 đến 83,9 phần trăm, đến hương thảo, bạch đậu khấu và tràm.
Trong dầu tràm gió, cineole chiếm từ 41,1 đến 70,8 phần trăm theo dữ liệu tổng hợp của thư viện. Phần còn lại không nhỏ. Alpha terpineol từ 6,5 đến 8,7 phần trăm. Linalool từ 2,7 đến 3,6 phần trăm. Limonene, gamma terpinene, p cymene, terpinolene, alpha pinene mỗi chất vài phần trăm. Một ít beta caryophyllene và guaiol.
Chính phần còn lại tạo ra sự khác biệt giữa tràm và bạch đàn. Hai loại dầu cùng mang mùi mát của cineole, nhưng dầu tràm có thêm các alcohol và sesquiterpene làm mùi tròn và ấm hơn. Alpha terpineol có nét hoa nhẹ; linalool mềm; guaiol và caryophyllene thêm một chút gỗ ở phía dưới.
Trên que thử, dầu tràm mở ra bằng cineole: mát, thẳng, hơi hăng. Sau đó, khi phần cineole bay bớt, lớp dưới hiện ra, hơi ngọt và hơi gỗ. Với bạch đàn cầu, lớp dưới ấy mỏng hơn nhiều.
Ba họ hàng Melaleuca
Ba cây cùng chi Melaleuca cho ba tinh dầu mà người mua thường để lẫn. Tràm gió, M. cajuputi. Tràm trà, M. alternifolia. Niaouli, M. quinquenervia. Cả ba đều là cây họ Sim, đều cất từ lá, và đều mang những tên tiếng Anh có chữ tea tree.
Tràm trà là cây bụi nhỏ đặc hữu vùng Bờ Bắc New South Wales, Úc, mọc tự nhiên ở vùng đầm lầy và bờ suối. Thư viện ghi cái tên tea tree được gắn với thuyền trưởng James Cook năm 1770. Việc chưng cất thương mại bắt đầu từ thập niên 1920. Cây cần 18 đến 24 tháng từ khi trồng đến lần cắt đầu tiên, sau đó có thể cắt một đến hai lần mỗi năm trong 15 đến 20 năm.
Niaouli là cây gỗ cỡ vừa có gốc ở Úc và New Caledonia, cũng mọc hoang ở Madagascar. Loại dầu thương mại phổ biến nhất là chemotype cineole, sản xuất chủ yếu ở Madagascar, với 40 đến 65 phần trăm 1,8 cineole, alpha pinene từ 8 đến 15 phần trăm, limonene từ 5 đến 10 phần trăm, và viridiflorol đến 8 phần trăm.
Về hoá học, tràm gió và niaouli gần nhau: cả hai đều là dầu cineole. Tràm trà đứng riêng. Phân tử chính của nó là terpinen 4 ol, từ 30 đến 45 phần trăm, cùng gamma terpinene và alpha terpinene. Tiêu chuẩn ISO 4730 đòi hỏi dầu tràm trà có ít nhất 30 phần trăm terpinen 4 ol và không quá 15 phần trăm cineole. Nói cách khác, cineole cao là dấu hiệu tốt ở tràm gió, và là dấu hiệu kém ở tràm trà.
Sự đảo ngược đó giải thích vì sao việc pha lẫn giữa ba loại dầu có thể bị phát hiện. Thư viện ghi dầu tràm trà rẻ tiền đôi khi bị pha với dầu tràm gió, niaouli hoặc bạch đàn, và phân tích GC MS chiral là cách kiểm tra.
Tràm gió và tràm trà trên que thử
Hai que thử cạnh nhau cho thấy hai cây họ hàng có thể xa nhau đến đâu. Que tràm gió mở ra mát, gần bạch đàn, sau đó chuyển sang một lớp tròn hơi ngọt. Que tràm trà mở ra sắc, có nét thuốc, hơi long não, và một chút cay.
Thư viện mô tả mùi dầu tràm trà là sắc, có nét y dược, long não nhẹ, tươi, hơi cay. Terpinen 4 ol, phân tử chính, được mô tả là tươi, hơi gỗ, sạch, gợi bạch đậu khấu, với hậu vị đất. Chính hậu vị đất ấy là thứ tràm gió không có.
Dầu tràm trà mới cất có nét y dược rõ. Thư viện ghi rằng lưu trữ 6 đến 12 tháng làm dịu mùi, nhưng đồng thời làm tăng chỉ số peroxide, tức là dầu bắt đầu oxy hoá. Đây là một sự đánh đổi ít gặp: mùi dễ chịu hơn đi cùng một chai dầu kém ổn định hơn.
Cùng một chi, cùng một tên tiếng Anh, hai mùi khác nhau. Tên tiếng Việt, tràm gió và tràm trà, giữ được sự khác biệt ấy tốt hơn tên tiếng Anh.
Tinh dầu Tràm Gió của Lê Mai là Melaleuca cajuputi từ vùng tràm Nam Bộ; đặt cạnh Tinh dầu Tràm Trà là có đủ hai que thử như trên. Tinh dầu #104 thì để cả hai trong một chai: tràm gió ở hương đầu, tràm trà ở hương giữa.
Cineole và lưu ý an toàn
Cineole là một phân tử ít gây dị ứng trên da người lớn, nhưng có một giới hạn rõ ràng ở trẻ nhỏ. Thư viện ghi trong sáu nghiên cứu lớn trên bệnh nhân nhạy với dầu tràm trà, 1,8 cineole không gây mẫn cảm; hợp chất được xếp vào nhóm không gây dị ứng đáng kể.
Lưu ý chính nằm ở đường hô hấp của trẻ nhỏ. Tinh dầu giàu 1,8 cineole có thể gây vấn đề thần kinh trung ương và hô hấp ở trẻ nhỏ khi bôi gần mũi; thư viện ghi nguy cơ co thắt thanh quản. Với chính cineole, khuyến nghị là tránh bôi lên mặt, gần mũi và miệng trẻ dưới 30 tháng. Với dầu tràm gió, thư viện ghi chống chỉ định: không bôi lên hoặc gần mặt trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Với niaouli, cũng giàu cineole, thư viện ghi khuyến nghị tránh xa mặt trẻ dưới 6 tuổi. Đây là cùng một lưu ý, đến từ cùng một phân tử, nhưng được ghi với mốc tuổi khác nhau tuỳ nguồn tham khảo.
Ở người lớn, thư viện ghi dầu tràm gió có nguy cơ mẫn cảm và kích ứng da thấp, và không gây nhạy sáng. Với thai kỳ, thư viện ghi dầu tràm gió có khả năng không gây nguy hại dựa trên dữ liệu về các thành phần chính; các lưu ý chung về tinh dầu khi mang thai được tổng hợp trong một bài riêng. Bài này không nói gì về công dụng của tràm với cơ thể.
Một phân tử mát, một lớp vỏ trắng bong như giấy, một khung cineole ghi trong hồ sơ chỉ dẫn địa lý. Những gì còn lại thuộc về liều lượng và khoảng cách.
Gỗ trắng, lá mát, một phân tử mang tên cây.
Cineole cao là dấu hiệu tốt ở tràm gió, và là dấu hiệu kém ở tràm trà.
Cùng một chi, hai cách đọc một con số.