Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 9, 2026

Rêu sồi · một lớp địa y trên vỏ cây

Oakmoss · A Lichen on the Bark

素材

Trên vỏ một cây sồi có một lớp mảnh màu xám xanh, phân nhánh như gạc hươu thu nhỏ. Đó là Evernia prunastri, rêu sồi, dù về sinh học nó không phải rêu. Chiết bằng dung môi, lớp địa y ấy cho một mùi ẩm, đất, cỏ khô, làm nền cho cả một họ nước hoa.

Một lớp địa y trên cây sồi

Tên gọi rêu sồi, tiếng Anh là oakmoss, là một cái tên quen hơn là một cái tên đúng. Evernia prunastri là địa y, một cơ thể sống cộng sinh giữa nấm và tảo, không có rễ, không có hoa, bám vào vỏ cây và lấy nước từ không khí ẩm. Nó mọc trên cây sồi và một số cây gỗ khác ở vùng ôn đới châu Âu và Bắc Mỹ.

Nguyên liệu cho ngành hương chủ yếu được thu hái ở vùng Balkan và Maroc. Lớp địa y được gỡ khỏi vỏ cây, phơi khô, rồi chuyển đến nơi chiết. Pháp, đặc biệt vùng Provence, từ lâu là nơi sản xuất chiết xuất chính.

Mùi của rêu sồi được thư viện mô tả là gỗ, đất, ẩm, cỏ khô, có chiều sâu gần như kim loại. Trang họ Chypre còn nhắc đến một sắc thái như mực, ẩm, đắng, hơi mặn, hơi khói. Ngôn ngữ nước hoa có một chữ riêng cho cả vùng mùi ấy: mossy.

Không có lá, không có hoa, không có vỏ quả. Chỉ một lớp mảnh xám trên thân cây. Nhưng lớp mảnh ấy đã giữ vai trò nền móng cho nước hoa châu Âu suốt hơn một thế kỷ, và cũng là nguyên liệu bị quy định thay đổi nhiều nhất trong hai thập kỷ gần đây.

Evernia prunastri và treemoss

Hương liệu gọi chung là rêu thực ra đến từ hai loài địa y khác nhau. Rêu sồi là Evernia prunastri. Rêu cây, treemoss, là Pseudevernia furfuracea, mọc trên cây gỗ ở vùng ôn đới châu Âu, cả cây sồi lẫn cây lá kim. Hai loài trông gần nhau, và trong ngành hương chúng thường được nhắc cùng lúc.

Chiết xuất rêu sồi được làm bằng dung môi. Địa y khô được chiết bằng hexane thành concrete, rồi rửa bằng cồn để được absolute. Không có dạng tinh dầu chưng cất thông dụng cho rêu sồi: phần thơm của nó nằm trong những phân tử nặng, ít bay hơi, mà hơi nước không kéo đi được bao nhiêu.

Bảng thành phần trong thư viện cho thấy vì sao rêu sồi có mùi như vậy. Các thành phần lớn là methyl β-orcinolcarboxylate 15 đến 25 phần trăm, atranorin 5 đến 15 phần trăm, methyl β-orsellinate 3 đến 10 phần trăm, cùng atranol và chloroatranol. Phần lớn là những phân tử thơm vòng nặng, ít bay hơi, và vì thế mùi rêu sồi đến chậm, ở lâu.

Treemoss có thành phần khác, với physodone và các dẫn xuất của nó, nhưng cũng chứa atranol và chloroatranol. Thư viện ghi rủi ro nhạy ứng da của treemoss là rất cao, với ngưỡng khuyến nghị trên da 0.1 phần trăm, và giới hạn được tính chung với rêu sồi khi hai nguyên liệu cùng có mặt trong một công thức.

Rêu sồi trong cấu trúc chypre

Một cấu trúc nước hoa đôi khi mang tên của một chai. Năm 1917, François Coty phát hành một nước hoa tên Chypre, tiếng Pháp của đảo Síp. Cấu trúc của nó được ghi nhận gồm bergamot ở đầu, hoa hồng và hoa nhài ở giữa, rêu sồi, labdanum và hoắc hương ở đáy. Sau chai ấy, chữ Chypre trở thành tên của cả một họ hương.

Trong phân loại của Société Française des Parfumeurs, Chypre là họ D, dựng chủ yếu trên ba nguyên liệu: rêu sồi, labdanum và hoắc hương. Dấu hiệu nhận diện là sự tương phản giữa vị chua sáng của bergamot ở trên và nền ẩm, đắng, hơi khói của rêu sồi ở dưới. Tầng hoa ở giữa làm cầu nối giữa hai cực ấy.

Trước năm 1917, rêu sồi đã có mặt trong các chế phẩm thơm. Poudre de Chypre là một loại bột thơm dựa trên rêu sồi, được các nguồn thứ cấp mô tả là bột rắc tóc và tóc giả ở châu Âu thời cận đại. Nhưng chỉ khi được đặt dưới bergamot và hoa, rêu sồi mới trở thành nền của một cấu trúc có tên.

Họ Chypre sau đó tách thành bảy nhánh trong bảng SFP. Một trong số đó là Chypre xanh, nhánh D6, thêm galbanum và các nốt lá lên khung rêu sồi. Ở nhánh này, mùi có hai lớp đắng: đắng sống của lá ở trên và đắng ẩm của rêu ở dưới. Bài chypre, cam hương, hoa hồng và đất ẩm đi sâu hơn vào việc dựng khung này bằng nguyên liệu tự nhiên.

Atranol, chloroatranol và dị ứng

Hai phân tử nhỏ trong chiết xuất rêu sồi đã thay đổi cách ngành hương dùng nguyên liệu này. Atranol và chloroatranol là những chất gây nhạy ứng da mạnh. Bảng thành phần trong thư viện ghi atranol ở mức 2 đến 8 phần trăm và chloroatranol 0.1 đến 2 phần trăm trong chiết xuất.

Nhạy ứng da là một phản ứng dị ứng đến muộn. Lần tiếp xúc đầu thường không có dấu hiệu gì. Sau nhiều lần tiếp xúc, cơ thể học cách nhận diện chất ấy là dị nguyên, và từ đó mỗi lần tiếp xúc sau có thể gây đỏ, ngứa, viêm da. Hướng dẫn an toàn của thư viện xếp absolute rêu sồi vào nhóm tinh dầu cần dùng dưới giới hạn nồng độ, và không dùng trên niêm mạc kể cả khi đã pha loãng.

Từ năm 2003, EU và IFRA bắt đầu siết giới hạn cho rêu sồi. Nhiều nước hoa cổ điển đã phải điều chỉnh công thức. Đến Quy định EU 2017/1410, atranol, chloroatranol và một chất khác là HICC được đưa vào Phụ lục II, danh mục chất cấm trong mỹ phẩm. Từ ngày 23 tháng 8 năm 2019, sản phẩm mới chứa các chất này không được đưa ra thị trường EU; từ ngày 23 tháng 8 năm 2021, sản phẩm cũ cũng phải rút khỏi thị trường.

Chiết xuất rêu sồi và rêu cây còn thuộc danh sách chất gây dị ứng hương liệu phải ghi tên trên nhãn tại EU, khi vượt 0.001 phần trăm trong sản phẩm lưu trên da hoặc 0.01 phần trăm trong sản phẩm rửa trôi. Việc ghi tên cho phép người đã biết da nhạy cảm với rêu sồi đọc nhãn và tránh.

Rêu sồi ít atranol

Quy định không xoá rêu sồi khỏi nước hoa. Nó đổi cách làm ra nguyên liệu. Rêu sồi dùng hôm nay là loại đã được xử lý để giảm atranol và chloroatranol, thường được gọi là low atranol, hoặc được làm qua chưng cất phân tử để tách bớt hai chất này.

Tiêu chuẩn IFRA về chiết xuất rêu sồi đặt hai lớp giới hạn. Lớp thứ nhất nằm trong chính nguyên liệu: atranol và chloroatranol, mỗi chất phải dưới 100 ppm trong chiết xuất. Lớp thứ hai nằm trong thành phẩm: lượng chiết xuất rêu sồi trong nước hoa, nhóm 4 của IFRA, không vượt 0.1 phần trăm. Bài một bộ tiêu chuẩn cho mọi chai giải thích cách IFRA chia sản phẩm thành các nhóm như vậy.

Con số 0.1 phần trăm nghe rất nhỏ. Nhưng rêu sồi là một nguyên liệu mạnh, và trong nhiều công thức chypre cổ điển, vai trò của nó là cho một chiều sâu ở đáy chứ không phải chiếm chỗ. Người làm hương hôm nay làm việc trong khoảng hẹp ấy, thường dựa thêm vào hoắc hương, vetiver và labdanum để giữ cái nền ẩm, tối.

Vì atranol và chloroatranol góp một phần vào mùi, loại rêu sồi ít atranol không hoàn toàn giống loại cũ. Trang họ Chypre của thư viện ghi rằng loại này nhẹ hơn và ít sắc thái mực hơn. Một chai chypre mua hôm nay và một chai cùng tên từ trước năm 2003 vì thế có thể khác nhau ở đúng phần đáy.

Nước hoa Rêu Sồi của Penta de Le Mai đặt rêu sồi ở tầng giữa, cạnh nhục đậu khấu và bạch đậu khấu, trên nền xạ, thông và gỗ teak.

Mùi đất ẩm hôm nay

Một que thử nhúng rêu sồi ít atranol vẫn cho ra cái mùi dễ nhận: đất sau mưa, vỏ cây ẩm, cỏ khô, một chút mặn. Mùi đến chậm và ở lâu. Nó không mở ra như cam chanh mà lộ dần, khi các nốt đầu đã bay đi.

Sau năm 2000, nhiều công thức giảm mạnh rêu sồi và dựa nhiều hơn vào hoắc hương, gỗ và hương tổng hợp. Báo chí nghề hay gọi nhóm này là chypre hiện đại. Đây là cách gọi thông dụng, không phải một nhánh trong bảng SFP. Họ hương vẫn giữ tên, nhưng trọng tâm ở đáy đã dịch chuyển.

Những thay đổi ấy không phải lúc nào cũng được người dùng nhìn thấy. Tên chai giữ nguyên, bao bì giữ nguyên, chỉ phần đáy của mùi là khác. Với người làm hương, quy định trở thành một điều kiện vật liệu như mọi điều kiện khác: như độ bay hơi, như giá, như mùa thu hái.

Nước hoa Rêu Sồi trong tủ Lê Mai là một cách đọc nguyên liệu này trong điều kiện hôm nay. Mùi đất ẩm vẫn còn đó, chỉ được đo bằng những con số nhỏ hơn.

Một lớp địa y không có rễ đã làm nền cho cả một họ hương.

Quy định không xoá nguyên liệu. Nó đổi cách làm ra nguyên liệu.

Phần đáy của mùi, hôm nay, được đo bằng ppm.