Một khối xám nhạt, nhẹ, bề mặt sần như đá bọt, nằm giữa rong biển trên một bờ cát ở New Zealand hoặc Nam Phi. Chạm một cây kim nóng vào, khối ấy chảy thành dầu và toả ra một mùi biển, da ấm và thuốc lá ẩm. Đó là long diên hương, ambergris.
Một khối xám trên bờ cát
Long diên hương không được trồng, không được khai thác, không có mùa vụ. Nó được nhặt. Những bờ biển ghi nhận nhiều nhất là New Zealand, Úc, Nam Phi và các bờ quanh Ấn Độ Dương, nơi dòng chảy đưa những khối trôi dạt vào cát sau bão.
Người nhặt đánh giá một mảnh bằng màu, độ nhẹ, độ cứng và mùi khi hơ nóng. Mảnh thật chạm kim nóng sẽ chảy thành dầu và toả mùi đặc trưng. Màu cho biết tuổi: mảnh non màu đen, mùi phân và biển gắt; mảnh đã trôi lâu chuyển sang xám rồi trắng. Mảnh trắng và nhẹ được xếp hạng cao nhất.
Mô tả mùi trong thư viện Lê Mai tách hai trạng thái. Mảnh tốt mang mùi biển, da ấm, thuốc lá ẩm, gỗ, và một nét phân rất mờ. Khi nghiền và ngâm cồn nhiều tháng thành tincture, mùi trở nên khoáng, tròn, lan toả và không ngọt. Không có mùi nào khác trong ngành hương giống hẳn như vậy.
Vì nguồn cung không thể đoán trước, long diên hương được định giá theo từng mảnh. Bài này không đưa ra con số giá. Điều đáng theo dõi hơn là hành trình của một khối như thế, từ ruột một con cá voi đến bờ cát, rồi từ bờ cát vào phòng thí nghiệm.
Cá nhà táng và nguồn gốc
Nguồn của long diên hương là cá nhà táng, Physeter macrocephalus. Khối rắn hình thành trong ruột cá, và giả thuyết được chấp nhận rộng rãi là nó tích tụ quanh những mỏ mực cứng mà cá không tiêu hoá được. Mực là thức ăn chính của cá nhà táng, và mỏ của chúng là phần không mềm đi trong ruột.
Khối này sau đó được thải ra biển. Không phải cá nhà táng nào cũng tạo ra long diên hương, và không ai biết trước một khối sẽ nổi lên ở đâu. Nguồn cung vì vậy vừa hiếm vừa không đều, một đặc điểm quyết định cách ngành hương đối xử với nguyên liệu này trong suốt thế kỷ 20.
Về hoá học, hai chất đánh dấu một khối long diên hương thật. Chất thứ nhất là ambrein, một triterpene alcohol chiếm phần lớn khối lượng. Chất thứ hai là epicoprostanol, một sterol có nguồn gốc từ ruột cá. Sắc ký trong phòng thí nghiệm có thể xác nhận cả hai, và đây là cách tách mảnh thật khỏi những khối sáp, mỡ hoặc đá trôi dạt có hình dạng tương tự.
Điều đáng chú ý là khối vừa rời ruột cá gần như chưa có mùi mà ngành hương tìm kiếm. Mùi phân và biển gắt của mảnh non không phải là thứ người làm nước hoa muốn. Thứ ấy chỉ hình thành sau một quá trình dài, diễn ra ngoài biển, không cần đến con cá nữa.
Ambrein và quá trình trôi dạt
Ambrein là một phân tử lớn: công thức C₃₀H₅₂O, khối lượng phân tử 428.75 g/mol. Ở dạng tinh khiết, nó gần như không mùi. Phân tử quá nặng để bay hơi nhiều, và vì vậy quá nặng để mũi nhận ra. Mùi của long diên hương không nằm trong ambrein mà nằm trong những gì ambrein trở thành.
Khi khối long diên hương trôi trên biển nhiều năm, ánh sáng mặt trời, nước biển và không khí oxy hoá dần ambrein. Phân tử lớn bị cắt thành những mảnh nhỏ hơn, và một số mảnh ấy là phân tử thơm. Hai cái tên quan trọng nhất là ambroxide và ambrinol, bên cạnh các dihydroionone ở lượng vết.
Màu của khối đi cùng quá trình ấy: từ đen sang xám rồi trắng. Mảnh trắng được xếp hạng cao không phải vì màu đẹp, mà vì màu trắng là dấu hiệu của một quá trình oxy hoá đã đi xa. Thời gian trên biển, ở đây, chính là công đoạn chế biến.
Sau khi nhặt, mảnh long diên hương được nghiền và ngâm trong ethanol thành tincture, thường ủ nhiều tháng. Trong nước hoa, tincture đóng vai trò chất định hương, làm mềm cấu trúc và lan toả ở tầng đáy. Hiểu được con đường phân huỷ từ ambrein sang ambroxide là bước đã mở đường cho ngành hương tìm một nguồn khác.
Từ cây xô thơm đến Ambroxan
Nguồn khác ấy đến từ một cánh đồng. Sclareol là một diterpene, công thức C₂₀H₃₆O₂, có trong cây xô thơm clary, Salvia sclarea, loài mà tiếng Việt thương mại còn gọi là đơn sâm. Mùi của sclareol được thư viện mô tả là mùi clary sage đặc trưng: balsamic ấm, hơi xạ hương, gỗ nhẹ.
Sclareol bay hơi rất chậm, nên trong tinh dầu chưng cất nó chỉ chiếm khoảng 0.1 đến 0.4 phần trăm. Nhưng trong absolute clary sage, phân tích HPLC cho thấy sclareol và 13-epi-sclareol chiếm 70 đến 75 phần trăm. Sclareol được chiết từ phần thân lá còn lại sau khi chưng cất tinh dầu. Một phần sản lượng clary sage ở Mỹ được trồng chủ yếu để tách sclareol cho công nghiệp ambergris tổng hợp.
Tinh dầu Đơn Sâm của Lê Mai thuộc dạng thứ nhất: cất bằng hơi nước từ lá và hoa Salvia sclarea trồng ở Ấn Độ, tức dạng mà sclareol chỉ chiếm một phần rất nhỏ.
Năm 1950, Max Stoll và M. Hinder tại Firmenich tổng hợp được ambroxide từ sclareol. Ambroxide, công thức C₁₆H₂₈O, là cấu tử mùi quan trọng nhất của long diên hương, cùng phân tử hình thành khi ambrein oxy hoá ngoài biển. Ở đây, nó được làm ra từ một loài cây thay vì chờ biển làm.
Nhiều nhà sản xuất bán ambroxide dưới tên riêng. Ambrox và Cetalox của Firmenich, Ambroxan của Kao, Ambrofix của Givaudan. Tên Ambroxan vì thế là một tên thương mại, không phải một chất khác. Một số quy trình mới còn dùng vi sinh vật lên men đường để tạo tiền chất, giảm phụ thuộc vào vụ xô thơm.
Mùi của ambroxide được mô tả là hổ phách khô, sạch, có sắc gỗ và khoáng như da ấm sau nắng, lan toả rộng và bền rất lâu. Ở liều thấp nó cho độ khuếch tán; ở liều cao nó có thể thành nốt chính của cả công thức. Chuyện thay nguyên liệu động vật bằng phân tử tổng hợp cũng đã xảy ra với xạ hương, như bài xạ hương, từ con hươu đến vòng phân tử ghi lại.
Luật lệ và đạo đức quanh nguyên liệu biển
Một khối nhặt trên bờ không đi kèm con cá nào bị bắt. Nhưng luật không nhìn nguyên liệu này theo một cách duy nhất. Cá nhà táng thuộc Phụ lục I của CITES, mức bảo vệ cao nhất của công ước về buôn bán động thực vật hoang dã.
Hệ quả là việc mua bán long diên hương bị cấm hoặc giới hạn ở một số quốc gia, trong khi ở các quốc gia khác được phép nếu vật liệu là mảnh nhặt trên bờ. Mỗi lô hàng cần được kiểm theo luật của cả nước nơi nhặt và nước nhận. Một mảnh hợp pháp ở bờ biển này có thể không được nhập vào nước khác.
Về an toàn và tiêu chuẩn hương liệu, long diên hương không có tên trong danh mục tiêu chuẩn IFRA bản sửa đổi thứ 51. Tại Hoa Kỳ, nó nằm trong danh sách GRAS tại 21 CFR 182.50. Ambroxide cũng không có tiêu chuẩn IFRA riêng. Sclareol, nguyên liệu đầu để làm ambroxide, chịu một tiêu chuẩn đặc tả của IFRA về độ tinh khiết, và được Quy định EU 2023/1545 đưa vào danh sách chất gây dị ứng phải ghi nhãn khi vượt ngưỡng.
Câu hỏi đạo đức vì vậy không nằm ở con cá bị hại hay không, mà ở chỗ một nguyên liệu gắn với loài được bảo vệ có cần thiết nữa hay không. Với long diên hương tái tạo quanh ambroxide, câu trả lời của phần lớn ngành hương hiện nay là không. Bản gốc vẫn tồn tại, hiếm hoi, trong những tincture ủ lâu của một vài nhà.
Mùi hổ phách khoáng trên da
Một giọt ambroxide pha loãng trên que thử cho một mùi khó gọi tên hơn phần lớn phân tử khác. Nó không ngọt như vanilla, không nhựa như labdanum. Nó khô, sạch, có muối và gỗ, và nằm rất sát bề mặt, như thể mùi thuộc về chính tờ giấy hoặc làn da.
Bản tái tạo long diên hương thường đặt ambroxide ở trung tâm, thêm ambrinol cho nốt động vật ẩm, các phân tử gỗ hổ phách, xạ hương, và nguyên liệu thực vật như labdanum hoặc absolute xô thơm. Mô tả trong thư viện là gỗ khô, khoáng, muối biển, da ấm, một chút thuốc lá, một tông hổ phách trong như nhựa và nét phấn nhẹ, bền rất lâu trên da và vải. Tỷ lệ cụ thể là bí mật của từng nhà.
Điều đáng chú ý là chữ hổ phách trong nước hoa hiện đại ngày nay gắn với thực vật nhiều hơn với cá voi. Sclareol từ một cánh đồng xô thơm, qua vài bước hoá học, cho ra phân tử mà trước kia chỉ biển mới làm được trong nhiều năm. Tinh dầu xô thơm clary trong một chai nhỏ vì vậy là người họ hàng gần nhất mà một chiếc tủ tinh dầu có thể có với long diên hương.
Ambroxide ở dạng tinh thể, nên phải được hoà tan trước trong cồn hoặc một dung môi phù hợp rồi mới đi vào công thức. Cặp ambroxide với Iso E Super là cấu trúc của nhiều nước hoa gỗ hổ phách tối giản, và cả hai đều thuộc nhóm phân tử lớn nằm ở tầng đáy. Cách mỗi người cảm nhận những phân tử nền như vậy không hoàn toàn giống nhau, chuyện được bàn trong bài một mùi mà một nửa căn phòng không thấy.
Một con cá tạo ra khối. Biển tạo ra mùi.
Một cánh đồng xô thơm làm lại điều biển đã làm.
Nguyên liệu hiếm nhất đôi khi là thời gian.