Nước hoa có hạn dùng, nhưng không phải một ngày cố định. Oxy, ánh sáng và nhiệt làm limonene và các phân tử nhẹ khác oxy hoá, nên tầng đầu cam chanh đổi mùi trước; tầng gỗ và nhựa bền hơn nhiều. Một chai kín, tối, mát giữ mùi lâu hơn hẳn một chai đặt trên bệ cửa sổ.
Một chai trên bệ cửa sổ
Hai chai cùng một mùi, mua cùng ngày. Một chai nằm trong hộp, trong ngăn tủ. Chai kia đứng trên bệ cửa sổ, thuỷ tinh trong, nắng chiếu mỗi chiều. Năm năm sau, mở ra, hai chai không còn cùng một mùi.
Câu hỏi nước hoa có hạn sử dụng không có câu trả lời ngắn: có, nhưng hạn đó phụ thuộc vào cách chai được giữ nhiều hơn vào con số in trên hộp. Nước hoa đổi mùi vì các phân tử thơm phản ứng với oxy, và phản ứng đó nhanh lên dưới ánh sáng và nhiệt. Phần đổi trước tiên là tầng đầu, nơi các phân tử cam chanh như limonene nằm. Tầng gỗ, nhựa và xạ đổi chậm hơn nhiều.
Vì thế một chai để lâu không hỏng đều từ đầu đến cuối. Thường gặp nhất là mở đầu kém tươi, hơi gắt hoặc phẳng, trong khi phần đáy sau một giờ vẫn gần như cũ. Một chai được giữ tốt có thể đi qua nhiều năm với thay đổi nhỏ.
Phần dưới đây dựa trên trang bảo quản của thư viện Lê Mai, viết cho tinh dầu. Nước hoa là tinh chất hoà trong cồn, và các phân tử bên trong vẫn chịu cùng những phản ứng. Cồn pha loãng chúng, nhưng không che chúng khỏi oxy và ánh sáng.
Oxy và limonene
Limonene là một monoterpene có mùi vỏ cam tươi. Trong tinh dầu cam ngọt, nó chiếm khoảng 84 đến 96 phần trăm; trong bergamot, khoảng 27 đến 52 phần trăm. Gần như mọi nước hoa có mở đầu cam chanh đều chứa nó.
Phân tử limonene có liên kết đôi giữa các nguyên tử carbon, và liên kết đôi là chỗ oxy trong không khí bám vào. Phản ứng oxy hoá sinh ra hydroperoxide, rồi các sản phẩm như limonene 1,2-oxide, carvone, carveol. Quá trình này không đảo ngược: một khi đã oxy hoá, không có cách nào đưa phân tử về trạng thái cũ.
Hệ quả đầu tiên là mùi. Mùi cam tươi mỏng đi, thay bằng một nét gắt, giống nhựa thông hoặc giấy cũ. Hệ quả thứ hai nằm ở dữ liệu an toàn: theo các nghiên cứu mà thư viện tổng hợp, limonene đã oxy hoá gây phản ứng dị ứng tiếp xúc nhiều hơn rõ rệt so với limonene tươi, và tổng hợp dữ liệu cho thấy mức tăng khoảng mười lần.
Limonene không phải phân tử duy nhất. Linalool, có nhiều trong oải hương và bergamot, cũng oxy hoá khi gặp không khí và tạo hydroperoxide. Linalyl acetate, ester chính của bergamot, bị nước thuỷ phân thành linalool và acid acetic. Những phân tử này đều tập trung ở tầng đầu và tầng giữa, nên phần mở đầu của một nước hoa là nơi thời gian để lại dấu rõ nhất.
Ánh sáng và nhiệt
Ánh sáng, nhất là tia UV, sinh ra các gốc tự do và đẩy nhanh oxy hoá. Nó còn tạo ra những phân tử không có trong nguyên liệu tươi. Theo dữ liệu thư viện ghi lại, tinh dầu cam ngọt chiếu UV trong 50 phút đã xuất hiện piperitone, photocitral A và ít nhất một chục chất mới khác.
Thuỷ tinh trong suốt cho tia UV đi qua. Nhiều chai nước hoa làm bằng thuỷ tinh trong vì vẻ đẹp của chất lỏng bên trong, và chính vì thế hộp giấy đi kèm có một vai trò thực. Chai để trong hộp, trong tủ, tránh được phần lớn ánh sáng mà thuỷ tinh không chặn.
Nhiệt làm hầu hết phản ứng hoá học nhanh lên. Thư viện dẫn một so sánh trên tinh dầu chanh: giữ ở 5 °C, mở nắp ba phút mỗi tháng, hàm lượng monoterpene gần như không đổi sau 12 tháng; giữ ở 25 °C, mở nắp ba phút mỗi ngày, hàm lượng đó giảm từ 97 phần trăm xuống dưới 31 phần trăm trong cùng thời gian. Hai điều kiện khác nhau ở cả nhiệt lẫn số lần mở nắp, và cả hai đều có tác động.
Khí hậu nóng ẩm làm câu chuyện này rõ hơn. Một chai để trong xe hơi đậu ngoài trời, gần bếp, hay trong phòng tắm chịu nhiệt và hơi nước hằng ngày. Một ngăn tủ trong phòng có điều hoà là nơi ổn định hơn nhiều.
Khoảng trống không khí trong chai
Một chai đầy có rất ít không khí phía trên chất lỏng. Mỗi lần dùng, mực chất lỏng hạ xuống và không khí chiếm chỗ. Khi chai còn một phần ba, lượng oxy tiếp xúc với phần còn lại đã lớn hơn nhiều so với lúc mới mở.
Vì vậy phần cuối của một chai thường đổi mùi nhanh hơn phần đầu, dù cùng một chất lỏng. Trang bảo quản của thư viện gợi ý, với tinh dầu, khi mực còn dưới 30 phần trăm thì cân nhắc rót sang chai nhỏ hơn để giảm khoảng trống.
Chai nước hoa dạng xịt có một lợi thế: vòi xịt kín không mở ra như nắp nhỏ giọt, nên mỗi lần dùng ít không khí mới đi vào hơn. Chai dạng chấm, mở nắp mỗi lần dùng, tiếp xúc không khí nhiều hơn. Chai mẫu nhỏ chiết từ chai lớn cũng vậy: mỗi lần chiết là một lần mở.
Không khí đi vào chai mang theo hơi ẩm. Nước thuỷ phân các ester, như linalyl acetate thành linalool và acid acetic, làm dung dịch đục và thúc đẩy oxy hoá. Trong khí hậu ẩm, mỗi lần mở chai là một lần đưa thêm một ít hơi nước vào, và phần không khí phía trên chất lỏng càng lớn thì lượng hơi ẩm càng nhiều.
Hạn dùng thực tế
Trên hộp mỹ phẩm bán ở châu Âu thường có một biểu tượng nhỏ: hình hũ mở nắp kèm một con số như 24M hay 36M. Đó là thời hạn sau khi mở. Theo quy định châu Âu, mỹ phẩm có thời hạn từ 30 tháng trở lên không bắt buộc ghi ngày hết hạn, mà ghi khoảng thời gian dùng được sau khi mở. Nhiều chai nước hoa mang biểu tượng này thay cho một ngày cụ thể.
Con số trên biểu tượng là cam kết của nhà sản xuất, không phải ngày mùi biến mất. Một chai giữ tốt có thể còn gần như nguyên sau thời hạn đó; một chai để nắng có thể đổi rõ trước thời hạn. Hạn dùng thực tế là tổng của công thức và điều kiện giữ.
Công thức quyết định phần lớn. Dữ liệu thư viện về tinh dầu đã mở, giữ trong chai tối, kín, mát, cho thấy khoảng cách lớn giữa các nhóm: cam chanh khoảng 6 đến 12 tháng; hoa nhẹ 12 đến 24 tháng; gia vị và thảo mộc 24 đến 36 tháng; nhựa và gỗ 48 đến 96 tháng; hoắc hương và đàn hương 60 đến 120 tháng, có khi càng để càng đậm. Một nước hoa cam chanh nhẹ nhạy hơn nhiều so với một nước hoa gỗ nhựa nặng.
Dấu hiệu một chai đã đổi thường theo thứ tự. Mùi là dấu hiệu sớm nhất: mở đầu phẳng, gắt, mất lớp. Màu đậm lên là dấu hiệu tiếp theo, dù chỉ riêng màu đổi thì chưa chắc là hỏng. Một chai có cả mùi lẫn màu đổi không còn là mùi nhà làm hương đã dựng, và dữ liệu an toàn về limonene cho thấy lý do để không dùng nó trên da.
Bảo quản một chai đã mở
Ba yếu tố làm nước hoa đổi mùi là oxy, ánh sáng và nhiệt. Bảo quản là giảm cả ba cùng lúc, không cần tối ưu tuyệt đối. Một chai sẽ dùng hết trong sáu tháng cần ít chăm sóc hơn một chai giữ lại nhiều năm.
Tránh ánh sáng: giữ chai trong hộp hoặc trong tủ kín, không để trên bệ cửa sổ, không để gần nến đang cháy. Tránh nhiệt: một nơi mát và ổn định, tránh xe hơi, bếp, phòng tắm. Tránh không khí: đậy nắp ngay sau khi dùng, và với chai dạng chấm, mở càng ít lần càng tốt.
Tủ lạnh là nơi tốt cho tinh dầu nếu có chỗ, theo trang bảo quản của thư viện. Với nước hoa, nhiệt độ ổn định quan trọng hơn nhiệt độ thấp; một chai chuyển qua lại giữa lạnh và nóng nhiều lần có thể bị đục do sáp và chất ít tan kết tủa. Một ngăn tủ tối trong phòng mát thường là đủ.
Bài Một mẻ tinh dầu vừa cập bến ghi lại cách một lô tinh dầu được kiểm và cất khi mới về. Bài Những dấu hiệu nằm ngoài mùi bàn về những gì một chai nói ra ngoài mùi của nó.
Một chai nước hoa không đứng yên trong thời gian.
Tầng đầu đi trước, tầng gỗ đi sau.
Bóng tối và độ mát giữ lại phần còn lại.