Một quả bưởi có lớp vỏ dày hơn quả bưởi chùm, bên trong chia từ 11 đến 18 múi. Cùng cây ấy, cuối đông ra những chùm hoa trắng cánh dày. Vỏ và hoa là hai nguyên liệu khác nhau, lấy hương theo hai cách, và già đi theo hai nhịp.
Một cây, hai nguyên liệu
Cây bưởi mang tên khoa học Citrus maxima, trong sách cũ còn ghi là Citrus grandis. Đây là loài cam chanh có quả lớn nhất, bản địa Đông Nam Á và miền nam Trung Quốc. Cùng với vài loài hoang dã khác, bưởi là tổ tiên của nhiều loại cam chanh trồng ngày nay.
Bưởi chùm, loại quả mà tiếng Anh gọi là grapefruit, là con lai giữa bưởi và cam ngọt, xuất hiện ở Barbados vào thế kỷ 18. Phân tích di truyền cho thấy khoảng 63 phần trăm hệ gen của bưởi chùm đến từ bưởi. Vì vậy hai cái tên hay bị dùng lẫn trên nhãn tinh dầu, dù chúng chỉ hai cây khác nhau.
Từ một cây Citrus maxima, ngành hương lấy được hai thứ. Thứ nhất là tinh dầu vỏ bưởi, từ lớp vỏ ngoài màu xanh vàng của quả. Thứ hai là phần thơm của hoa, những bông trắng nở vào cuối đông và đầu xuân ở miền Bắc Việt Nam. Hai nguyên liệu nằm cách nhau vài tháng trên cùng một cành.
Mùi của chúng cũng cách nhau. Vỏ cho mùi tươi, sáng, hơi đắng ở rìa. Hoa cho mùi ngọt, dày, có nét mật. Để hiểu vì sao cùng một cây lại cho hai mùi khác đến vậy, cần nhìn vào nơi mỗi phần giữ hương.
Túi dầu trong vỏ bưởi
Lớp vỏ bưởi có hai tầng rõ rệt. Tầng ngoài mỏng, có màu, bề mặt lấm tấm những chấm nhỏ. Tầng trong trắng, xốp, dày đến mức có thể bóc thành từng mảng lớn. Tinh dầu không nằm ở tầng trắng mà ở tầng màu phía trên.
Mỗi chấm nhỏ trên mặt vỏ là một túi dầu, nằm ngay dưới bề mặt. Khi vỏ bị gập, ép hoặc cạo, túi vỡ ra và dầu phun thành một màn sương mịn. Đây là lý do một người bóc bưởi trong phòng kín có thể làm cả phòng thơm mùi vỏ trước khi múi đầu tiên được tách ra.
Vì túi dầu nằm nông, cách lấy dầu vỏ citrus không nhất thiết cần nhiệt. Chỉ cần làm vỡ túi rồi gom dầu lại. Ngược lại, tầng trắng bên dưới gần như không có mùi, và nếu đi vào quy trình, nó chỉ làm thêm nước và bã cần tách ra.
Độ dày của vỏ bưởi khiến nó khác các loại cam chanh vỏ mỏng. Một quả cam có thể được ép cả quả trong máy lấy nước và dầu cùng lúc. Với bưởi, phần vỏ dày và nặng thường được tách riêng, và câu hỏi đặt ra là nên ép hay nên cất.
Ép lạnh và chưng cất vỏ
Ép lạnh là tên chung cho mọi cách làm vỡ túi dầu bằng lực cơ học, không đun nóng, rồi gom dầu lại. Tiêu chuẩn ISO 9235:2021 xếp dầu ép là một loại tinh dầu và giới hạn nó ở vỏ quả citrus. Không có nguyên liệu nào khác được làm theo cách này trong định nghĩa của ISO.
Ở Calabria và Sicily, cách làm tay cũ nhất là ép vỏ vào một miếng bọt biển rồi vắt dầu ra. Ở miền nam nước Pháp có chiếc bát lòng đầy gai, gọi là écuelle à piquer: quả lăn trong bát, gai chọc thủng túi dầu. Máy thay tay từ thế kỷ 19, nhưng nguyên tắc không đổi. Dầu ra khỏi máy dưới dạng nhũ tương trong nước, rồi được ly tâm để tách.
Vì không có nhiệt, dầu ép giữ cả phần không bay hơi của túi dầu: sáp, sắc tố, coumarin và furocoumarin. Nhóm furocoumarin là lý do một số dầu vỏ citrus ép có giới hạn quang độc. Với dầu bưởi chùm ép lạnh, thư viện ghi nồng độ tối đa trên da 4 phần trăm theo IFRA.
Tinh dầu Vỏ Bưởi của Lê Mai thuộc đúng trường hợp này: nhãn ghi ép lạnh từ vỏ Citrus × paradisi, nguồn Hoa Kỳ, nên mức 4 phần trăm và lưu ý tránh nắng sau khi dùng trên da áp dụng cho chai ấy.
Chưng cất hơi nước đi theo đường khác. Vỏ được đặt trong nồi, hơi nước kéo các phân tử bay hơi sang bình ngưng. Các chất nặng như furocoumarin không sang được bình ngưng, nên dầu chưng cất thường không mang phần ấy. Đổi lại, nhiệt và thời gian làm mùi thay đổi: mất bớt nét vỏ tươi, thêm một chút tròn và mờ.
Tinh dầu vỏ bưởi trên thị trường có thể được làm theo một trong hai cách. Hai chai cùng ghi Citrus maxima có thể có mùi và hồ sơ an toàn khác nhau, và phương pháp chiết in trên nhãn là dòng cần đọc trước tiên. Bài vỏ cam dưới trục ép đi sâu hơn vào máy móc và lịch sử của ép lạnh.
Limonene và mùi vỏ tươi
Phần bay hơi của dầu vỏ citrus phần lớn là hydrocarbon monoterpene, và đứng đầu nhóm ấy là limonene. Công thức C₁₀H₁₆, khối lượng phân tử 136.23 g/mol. Thư viện mô tả mùi của nó là cam tươi, vỏ cam quýt, ngọt thanh: nốt đầu tiêu biểu của cả họ Citrus.
Tỷ lệ limonene trong dầu vỏ cam chanh thường rất cao. Ở dầu bưởi chùm ép lạnh, limonene chiếm 84.8 đến 95.4 phần trăm. Ở cam ngọt, con số là 83.9 đến 95.9 phần trăm. Tinh dầu vỏ bưởi cũng thuộc nhóm giàu limonene, dù tỷ lệ chính xác thay đổi theo giống, vùng trồng và cách chiết.
Nếu limonene chiếm gần hết chai, vì sao dầu cam không giống dầu bưởi? Câu trả lời nằm ở phần nhỏ còn lại. Mùi riêng của từng loại quả đến từ những thành phần chiếm vài phần trăm hoặc ít hơn: aldehyde như citral ở chanh, ester như linalyl acetate ở bergamot, và với bưởi chùm là nootkatone, chỉ 0.1 đến 0.8 phần trăm nhưng mang nét đắng rất riêng.
Limonene vì vậy giống một nền sáng hơn là một chữ ký. Nó mở mùi ra, bay đi nhanh, và để lại cho những phân tử nhỏ hơn việc nói ra quả ấy là quả gì. Trên que thử, dầu vỏ bưởi sáng nhất trong vài phút đầu, rồi nhạt dần theo tốc độ bay hơi của limonene.
Limonene cũng nằm trong danh sách chất gây dị ứng hương liệu của EU, phải ghi tên trên nhãn khi vượt 0.001 phần trăm trong sản phẩm lưu trên da. Ở dạng tươi, dữ liệu da của nó khá dịu. Điều thay đổi hồ sơ ấy là thời gian và không khí.
Hoa bưởi: absolute ngọt như mật
Hoa bưởi nở vào tháng 2 và tháng 3 ở miền Bắc, trắng, cánh dày, mùi mạnh đến mức một cành đủ làm thơm cả gian nhà. Ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ, hoa được dùng để ướp hương cho chè và bánh, và được cất để lấy nước hoa bưởi. Đây là cách dùng trong đời sống gia đình, không phải sản xuất công nghiệp.
Cánh hoa dày và mỏng manh hơn vỏ quả rất nhiều. Hương của hoa không nằm trong những túi dầu lớn, và nhiệt lâu dễ làm mùi hoa trở nên chín, nặng. Vì vậy, với hoa, ngành hương thường dùng dung môi thay cho ép. Cách làm được thư viện ghi lại là chiết hoa bằng dung môi thành concrete, rồi rửa bằng ethanol, làm lạnh, lọc và cất loại cồn để được absolute.
Thư viện mô tả mùi hoa bưởi absolute là hoa cam chanh trắng, ngọt, có mật nhẹ, kèm nét vỏ bưởi xanh và lá. Mùi gần neroli của hoa cam đắng nhưng tươi hơn và ít nét đắng hơn. Trong nước hoa, nó hợp với cologne, những bó hoa trắng và các cấu trúc trà.
Có một điều cần nói rõ. Nguồn absolute hoa bưởi thương mại chưa được xác nhận, và số liệu thành phần công bố riêng cho hoa bưởi còn ít so với hoa cam đắng. Trên thị trường quốc tế, tên pomelo flower đôi khi được gắn cho các base tổng hợp. Vì vậy trang thư viện không liệt kê thành tố cụ thể cho hoa bưởi, và bài này cũng không đưa ra con số.
Về quy định, hoa bưởi absolute không có tiêu chuẩn riêng trong bản sửa đổi thứ 51 của IFRA. Tiêu chuẩn về furocoumarin áp dụng cho dầu citrus, và hàm lượng furocoumarin của hoa bưởi cần được nhà cung cấp xác nhận. Nếu có linalool và limonene trong thành phần, hai chất này vẫn phải ghi nhãn theo ngưỡng của EU.
Vỏ bưởi và oxy hoá
Một liên kết đôi carbon carbon là một điểm yếu trước oxy. Limonene có hai liên kết như vậy, và vì chiếm gần hết dầu vỏ citrus, nó khiến cả nhóm này trở thành những tinh dầu dễ hỏng nhất. Oxy trong không khí tấn công các liên kết đôi, tạo ra hydroperoxide, rồi alcohol, aldehyde, epoxide và ketone. Quá trình không đảo ngược được.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở mùi. Theo dữ liệu thư viện, sản phẩm oxy hoá của limonene như limonene-2-hydroperoxide và limonene-1,2-oxide là những chất gây mẫn cảm da mạnh hơn nhiều so với limonene tươi; tổng hợp dữ liệu cho thấy oxy hoá có thể làm tính gây dị ứng tăng khoảng mười lần. Một chai tinh dầu vỏ bưởi để lâu vì vậy không chỉ nhạt mùi mà còn đổi hồ sơ an toàn.
Nhiệt độ quyết định tốc độ. Một mẫu dầu chanh giữ ở 5 °C, mở nắp ba phút mỗi tháng, gần như không đổi hàm lượng monoterpene sau 12 tháng. Cùng mẫu ấy ở 25 °C, mở nắp ba phút mỗi ngày, hàm lượng monoterpene giảm từ 97 phần trăm xuống dưới 31 phần trăm trong cùng khoảng thời gian.
Hướng dẫn bảo quản tinh dầu của thư viện đặt dầu cam chanh đã mở ở mức 1 đến 2 năm trong điều kiện tốt, và khuyến nghị dầu citrus ép lạnh nên để lạnh, dùng trong 6 đến 12 tháng kể từ khi mở. Chai thủy tinh tối màu, nắp kín, nhiệt độ lý tưởng 5 đến 15 °C. Khi dầu còn dưới 30 phần trăm chai, rót sang chai nhỏ hơn để giảm khoảng không khí phía trên.
Hoa và vỏ vì thế già đi theo hai nhịp. Nhóm absolute có thành phần phức tạp nhưng thường ổn định hơn nếu giữ lạnh, với thời hạn 3 đến 5 năm trong bảng của thư viện. Vỏ bưởi thì cần được dùng trong khi còn tươi. Bài một chai mở ra sau năm năm kể tiếp chuyện thời gian trong một chai nước hoa.
Vỏ giữ hương trong túi, hoa giữ hương trong cánh.
Một bên cần lực, một bên cần dung môi.
Cùng một cây, hai cách đếm thời gian.