Một quả chanh xanh, một con dao, một buổi trưa ngoài trời. Vỏ chanh chứa những phân tử không bay hơi, không có mùi, nhưng phản ứng với tia UV khi nằm trên da. Bài này đọc hiện tượng quang độc của tinh dầu cam chanh qua các con số trong thư viện: loài nào, cách lấy nào, bao nhiêu phần trăm.
Một vệt nâu hình giọt nước
Trong y văn da liễu có một kiểu vết sậm màu rất riêng: những vệt nâu hình giọt nước chảy dọc bên cổ, sau tai, trên ngực, đúng nơi nước hoa được chấm hay xịt. Tên gọi của nó, berloque dermatitis, đến từ chữ breloque trong tiếng Pháp, nghĩa là mặt dây chuyền, vì các vệt thường có hình như một món trang sức treo.
Theo trang quang độc của thư viện, hiện tượng này được mô tả lần đầu năm 1916. Những ca đầu tiên được ghi nhận ở phụ nữ dùng nước hoa có tinh dầu bergamot rồi để cổ ra nắng. Vài giờ đến vài ngày sau, vết sậm xuất hiện đúng chỗ đã thoa, và có thể kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng.
Điều đáng chú ý là vết này không cần dị ứng. Quang độc là một phản ứng trực tiếp giữa một chất trên da và tia UV, chủ yếu là UVA. Nó không đòi hỏi hệ miễn dịch phải nhận diện chất đó từ trước, nên có thể xảy ra ngay lần tiếp xúc đầu tiên. Khác biệt này quan trọng: người chưa từng dị ứng với bergamot vẫn có thể bị phản ứng quang độc nếu nồng độ và ánh nắng đủ.
Furocoumarin trong vỏ quả
Thủ phạm là một nhóm phân tử tên furocoumarin: một vòng furan gắn vào khung coumarin, tạo thành một cấu trúc phẳng, nhiều vòng. Chúng có mặt trong vỏ nhiều loài cam chanh và trong rễ một số cây họ Hoa tán. Chúng nặng, không bay hơi ở dạng tinh khiết, và gần như không góp gì vào mùi.
Cấu trúc phẳng là lý do chúng nguy hiểm. Thư viện mô tả cơ chế như sau: furocoumarin chen vào giữa các cặp base của DNA trong tế bào da. Khi tia UVA cung cấp năng lượng, phân tử tạo liên kết cộng hóa trị với một base pyrimidine, và với loại furocoumarin tuyến tính còn có thể nối sang base ở mạch đối diện. Kết quả là tổn thương DNA và viêm da.
Các biểu hiện xuất hiện chậm. Theo dữ liệu thư viện, phản ứng đạt đỉnh khoảng 36 đến 72 giờ sau khi phơi UV: đỏ, sưng, có khi phồng rộp, rồi để lại vùng tăng sắc tố. Khoảng trễ này khiến nhiều người không nối được vết trên da với chai dầu đã dùng hai ba ngày trước.
Không phải mọi furocoumarin đều mạnh như nhau. Bảng của thư viện xếp psoralen mạnh nhất, bergapten ở mức mạnh, oxypeucedanin và imperatorin ở mức trung bình, còn bergamottin, dù chiếm lượng lớn nhất trong bergamot, lại được đánh giá không đáng kể. Isopimpinellin và bergaptol không quang độc.
Bergapten và tia UV
Trong tinh dầu cam chanh, bergapten là phân tử được theo dõi nhiều nhất. Tên hóa học của nó là 5-methoxypsoralen, công thức C12H8O4, khối lượng phân tử khoảng 216. Trang thành tố của thư viện ghi rằng nó không có giá trị mùi đáng kể: một chất có thể có mặt trong chai mà mũi hoàn toàn không nhận ra.
Hàm lượng bergapten thay đổi rõ theo nguồn. Theo thư viện, chanh ta ép lạnh chứa khoảng 0,17 đến 0,33 phần trăm, bergamot ép lạnh 0,11 đến 0,33 phần trăm, cam đắng 0,035 đến 0,073 phần trăm, chanh vàng ép từ gần bằng không đến 0,035 phần trăm, còn quýt chỉ ở mức vết. Bergamot FCF, bản đã xử lý, còn từ 0 đến 0,0091 phần trăm.
Thời điểm cũng có ý nghĩa. Thư viện ghi rằng độ nhạy của da với furocoumarin đạt đỉnh khoảng một đến hai giờ sau khi thoa, khi các phân tử đã đi vào lớp trung bì, rồi giảm dần. Khi đã dùng quá giới hạn, khuyến cáo là tránh nắng và tia UV trong khoảng 12 đến 18 giờ. Quần áo dày chặn được phần lớn UV; vải mỏng chỉ tương đương hệ số chống nắng 5 đến 15; kem chống nắng giảm rủi ro nhưng không loại bỏ hoàn toàn.
Da sậm màu có ngưỡng cao hơn nhưng không miễn nhiễm. Theo dữ liệu thư viện, cần khoảng 15 phần trăm bergamot để gây phản ứng trên da nâu sậm, so với khoảng 2,4 phần trăm trên da sáng. Con số này giải thích vì sao giới hạn an toàn được đặt thấp hơn nhiều so với ngưỡng phản ứng: nó phải đúng với mọi loại da.
Loài nào, cách lấy nào
Furocoumarin nặng và không bay hơi, nên chúng không đi theo hơi nước trong chưng cất thông thường. Từ đặc tính vật lý đơn giản này sinh ra quy tắc quan trọng nhất của cả bài: cùng một quả, dầu ép lạnh có thể quang độc, dầu chưng cất thì không. Ép lạnh làm vỡ túi dầu trên vỏ và thu mọi thứ bên trong, kể cả phần không bay hơi; chưng cất chỉ mang theo những gì bay được.
Trang chanh ta ép lạnh của thư viện ghi giới hạn 0,7 phần trăm trên da cho sản phẩm lưu trên da tiếp xúc ánh nắng, kèm mười một ca viêm da quang độc đã được ghi nhận. Trang chanh ta chưng cất, cùng loài Citrus x aurantifolia, ghi không quang độc, dù một số mẫu chưng cất từ Mexico vẫn được báo cáo có dấu vết citropten và bergapten. Chanh chưng cất cũng mang mùi khác: sắc hơn, thiếu nét tươi của bản ép.
Loài cũng quyết định. Thư viện liệt kê một số tinh dầu cam quýt không quang độc ngay cả khi ép lạnh, vì hàm lượng furocoumarin tự nhiên rất thấp: quýt, cam ngọt, tangerine, yuzu, satsuma, và lá chanh. Như vậy chữ cam chanh trên nhãn chưa đủ để kết luận. Cần đọc thêm hai dòng: tên Latin của loài, và phương pháp lấy dầu.
Tinh dầu Cam Ngọt của Lê Mai là một ví dụ: Citrus sinensis ép lạnh từ vỏ, thuộc nhóm thư viện ghi không quang độc. Tinh dầu Cam Hương cũng ép lạnh, nhưng từ Citrus bergamia, nên cần đọc phần giới hạn bên dưới trước khi dùng trên da.
Một điểm phụ đáng ghi lại: tinh dầu cam chanh oxy hóa nhanh. Trang bảo quản của thư viện lưu ý rằng khi dầu cam chanh cũ đi, nền hóa học quanh furocoumarin thay đổi và có thể làm tăng phản ứng tổng thể với UV. Một chai ép lạnh để lâu không an toàn hơn chai mới.
Giới hạn cho sản phẩm lưu trên da
Các giới hạn quang độc chỉ áp dụng cho sản phẩm để lại trên da: dầu thoa, lotion, nước hoa. Sản phẩm rửa trôi như xà bông, dầu gội, sữa tắm được thư viện ghi là thường không bị giới hạn, vì tinh dầu không lưu lại trên da đủ lâu. Đây là lý do tinh dầu bergamot ép lạnh vẫn có thể xuất hiện trong một bánh xà bông mà không cần tính toán như với một chai dầu thoa.
Với sản phẩm lưu trên da, bảng nồng độ tối đa của thư viện, theo khuyến nghị của IFRA, ghi: bergamot ép lạnh 0,4 phần trăm, chanh ta ép lạnh 0,7 phần trăm, cam đắng ép 1,25 phần trăm, chanh vàng ép 2,0 phần trăm, bưởi ép 4,0 phần trăm. Con số là phần trăm tinh dầu trong sản phẩm hoàn thiện, không phải trong hỗn hợp tinh dầu.
Ở cấp phân tử, quy định châu Âu theo ý kiến của SCCNFP giới hạn bergapten ở 15 ppm trong mỹ phẩm lưu trên da và 1 ppm trong kem chống nắng và sản phẩm làm sạm da. Trang bergapten của thư viện ghi mức IFRA tương đương, 0,0015 phần trăm tổng furocoumarin trong sản phẩm cuối. Hai con số khớp nhau: 0,4 phần trăm bergamot nhân với hàm lượng bergapten cao nhất 0,33 phần trăm cho khoảng 13 ppm, vừa dưới ngưỡng 15.
Khi dùng nhiều tinh dầu quang độc cùng lúc, rủi ro được coi là cộng dồn theo tỉ lệ. Thư viện đưa ví dụ: nếu dùng bergamot và thì là Ai Cập, mỗi loại giới hạn 0,4 phần trăm, với lượng bằng nhau trong cùng sản phẩm, thì mỗi loại phải hạ xuống 0,2 phần trăm. Một công thức có ba loại vỏ ép lạnh cần được tính như một khối, không phải ba phép tính riêng.
FCF và chưng cất
Ba chữ FCF, furocoumarin free, trên nhãn một chai bergamot là dấu vết của một bước xử lý thêm. Theo trang bergamot FCF của thư viện, dầu ép lạnh được chưng cất phân đoạn hoặc lọc hấp phụ để loại bergapten và các furocoumarin khác. Một lượng rất nhỏ vẫn có thể còn lại ở mức ppm.
Nhờ vậy, giới hạn trên da thay đổi hẳn. Thư viện ghi bergamot FCF có thể dùng đến 16,6 phần trăm trên da để vẫn tuân thủ ngưỡng bergapten của SCCNFP. Phép tính cho thấy nguồn gốc con số: 16,6 phần trăm nhân với hàm lượng bergapten còn lại cao nhất 0,0091 phần trăm cho khoảng 15 ppm. Giới hạn không biến mất; nó chỉ lùi ra xa.
Cái giá của FCF nằm ở mùi. Thư viện mô tả bản FCF nhẹ hơn bergamot ép lạnh truyền thống, vì một phần đặc trưng mất đi cùng quá trình xử lý. Với chanh, lựa chọn tương đương là bản chưng cất, cũng mất nét tươi của bản ép. Người pha chế phải chọn giữa mùi đầy đủ ở liều rất thấp và mùi mỏng hơn ở liều cao hơn.
Nếu một phản ứng da xuất hiện sau khi dùng sản phẩm có tinh dầu cam chanh rồi ra nắng, trang an toàn của thư viện khuyến cáo rửa nhẹ vùng da, tránh ánh nắng, và tìm tư vấn của nhân viên y tế nếu phản ứng kéo dài. Bài về ép lạnh vỏ cam chanh theo lớp vỏ từ túi dầu đến chai.
Phân tử gây vết nâu không có mùi.
Nó đi theo cách lấy dầu, không theo tên quả.
Hai dòng trên nhãn, tên Latin và phương pháp, nói nhiều hơn chữ cam chanh.