Sillage là vệt mùi nước hoa để lại trong không khí khi người dùng đi qua. Nó khác độ toả hương (projection), tức mùi lan ra bao xa quanh người đang đứng yên, và khác độ lưu hương (longevity), tức mùi còn trên da bao lâu. Một mùi có thể toả mạnh mà lưu ngắn, hoặc ngược lại.
Một vệt trong hành lang
Một người đi qua hành lang và rẽ vào phòng khác. Vài giây sau, ở chỗ người đó vừa đi qua, không khí vẫn còn mùi. Mùi ấy không đến từ da của ai đang đứng gần, mà từ những phân tử đã rời da và lơ lửng trong không khí. Tiếng Pháp gọi vệt đó là sillage, nghĩa gốc là vệt nước sau đuôi thuyền.
Định nghĩa ngắn: sillage là vệt mùi còn lại trong không khí khi người dùng di chuyển. Nó khác với độ lưu hương, thứ đo trên chính bề mặt, da hay giấy thử, và thường ghi bằng giờ. Nó cũng khác với độ toả hương, mà các trang bán nước hoa gọi là projection: mùi lan ra bao xa quanh một người đứng yên.
Ba chữ này hay bị dùng lẫn. Một chai được khen là toả hương mạnh có thể chỉ mạnh trong giờ đầu. Một chai được khen lưu lâu có thể nằm sát da và gần như không ai quanh đó nhận ra. Tách ba chữ ra giúp đọc đúng một lời mô tả, và giúp hiểu vì sao hai chai cùng nồng độ lại cư xử khác nhau.
Cả ba đều phụ thuộc vào phân tử. Có những phân tử bay nhanh, có những phân tử bám lâu, và có một nhóm nhỏ phân tử khiến cả công thức lan ra. Bài này đi qua nhóm thứ ba đó.
Sillage, projection, longevity
Độ lưu hương là chữ dễ đo nhất. Thư viện Lê Mai gọi nó là tenacity: thời gian một nguyên liệu hay một mùi còn nhận ra được trên giấy thử hoặc trên da. Bảng bay hơi ghi số giờ này cho từng tinh dầu Lê Mai đang bán, theo số liệu của The Good Scents Company: cam chanh thường chỉ vài giờ đến vài chục giờ trên giấy thử, gỗ và nhựa có thể vượt vài trăm giờ.
Độ toả hương khó đo hơn. Nó là khả năng một mùi rời khỏi bề mặt và chiếm không gian xung quanh, trong thư viện gọi là khuếch tán. Theo định nghĩa ấy, một nguyên liệu có thể lan tốt mà lưu kém, hoặc lưu tốt mà lan kém. Hai tính chất này không đi cùng nhau một cách tự động.
Sillage là kết quả của độ toả hương cộng với chuyển động. Khi người dùng đi, không khí quanh họ bị kéo theo, và những phân tử đã khuếch tán được để lại phía sau. Một mùi toả tốt thường có sillage rõ; một mùi nằm sát da thì vệt để lại mỏng.
Cả ba đều chịu ảnh hưởng của những thứ ngoài chai: nhiệt độ da, không khí nóng hay lạnh, gió, vải áo. Vì vậy các con số về sillage hay projection trên mạng thường là cảm nhận của một người trong một hoàn cảnh, không phải phép đo.
Phân tử khuếch tán
Một phân tử bay hơi nhanh không nhất thiết toả xa. Limonene, phân tử chính của vỏ cam, có khối lượng phân tử khoảng 136 g/mol và rời da rất sớm; mùi cam tươi rõ trong vài phút đầu rồi mỏng đi. Nó bay hơi nhanh, nhưng tan nhanh không có nghĩa là lan rộng.
Điều quyết định một phân tử có được nhận ra ở xa hay không là ngưỡng ngửi: nồng độ thấp nhất trong không khí mà một nửa nhóm người thử nhận ra có mùi. Ngưỡng này chênh nhau nhiều bậc giữa các phân tử. Một phân tử có ngưỡng rất thấp, dù chỉ vài phân tử lan tới, vẫn đủ để mũi ở xa nhận ra.
Độ toả còn phụ thuộc vào lượng. Một nguyên liệu dùng ở tỉ lệ cao khác thường trong công thức, cái mà ngành gọi là overdose, có nhiều vật chất hơn để lan ra. Hedione là ví dụ sớm hay được nhắc, như phần dưới ghi lại.
Ba phân tử tổng hợp thường được nhắc nhất khi bàn về độ toả là hedione, Iso E Super và ambroxide. Cả ba đều nặng hơn limonene nhiều, khối lượng phân tử khoảng 226 đến 236 g/mol, và đều thuộc tầng giữa hoặc tầng đáy. Chúng cho thấy độ toả và tốc độ bay hơi là hai chuyện khác nhau.
Hedione và Iso E Super
Hedione, tên hoá học methyl dihydrojasmonate, được Edouard Demole tại Firmenich mô tả và tổng hợp từ cuối thập niên 1950 đến năm 1962, trong nghiên cứu về methyl jasmonate của hoa nhài. Mùi của nó là nhài trong suốt, cam chanh nhẹ, như không khí; thư viện mô tả nó tạo cảm giác mở và toả.
Eau Sauvage của Christian Dior năm 1966, do Edmond Roudnitska sáng tác, thường được nhắc là nước hoa thương mại đầu tiên dùng hedione ở mức đáng kể. Từ đó hedione trở thành một trong những nguyên liệu dùng nhiều nhất trong nước hoa hiện đại, có khi chiếm phần lớn công thức. Nó làm nhẹ và mở rộng các accord hoa, cam chanh và gỗ quanh nó. Hedione không có tiêu chuẩn IFRA riêng và không nằm trong danh sách chất gây dị ứng hương phải ghi nhãn ở EU.
Iso E Super được IFF phát triển và đăng ký sáng chế đầu thập niên 1970. Mùi của nó là gỗ mịn, khô, hơi hổ phách, rất trong. Điều lạ là nhiều người nhận ra nó rất yếu, nhưng chất này làm mọi thứ quanh nó toả rộng hơn. Sản phẩm thương mại là hỗn hợp đồng phân, và một đồng phân phụ có mùi mạnh nhất đóng vai trò lớn trong cường độ mùi.
Iso E Super được dùng trong hầu hết các họ mùi, có công thức dùng đến hàng chục phần trăm. Khác với hedione, nó bị hạn chế: IFRA có tiêu chuẩn cho nhóm chất này, công bố năm 2020, đặt giới hạn theo nhóm sản phẩm; từ Quy định (EU) 2023/1545, nó nằm trong danh sách chất gây dị ứng hương phải ghi tên khi vượt ngưỡng.
Ambroxide và độ toả khoáng
Long diên hương là một khối chất thơm được tìm thấy trên biển. Trong khối đó, ambrein bị oxy hoá chậm ngoài biển, và một trong những sản phẩm là ambroxide, cấu tử mùi quan trọng nhất của long diên hương.
Năm 1950, Max Stoll và M. Hinder tại Firmenich tổng hợp được ambroxide từ sclareol, một diterpene lấy từ cây xô thơm. Nhiều nhà sản xuất bán nó dưới tên riêng: Ambrox, Ambroxan, Cetalox, Ambrofix. Một số quy trình mới dùng lên men đường để tạo tiền chất thay cho sclareol.
Mùi ambroxide là hổ phách khô, sạch, có sắc gỗ và khoáng, như da ấm sau nắng. Thư viện ghi nó khuếch tán rộng và bền rất lâu, tức vừa toả vừa lưu, một cặp tính chất không phải phân tử nào cũng có. Ở liều thấp, nó thêm độ khuếch tán và cảm giác da ấm; ở liều cao, nó có thể trở thành nốt chính của cả công thức. Ambroxide không có tiêu chuẩn IFRA riêng.
Cặp ambroxide và Iso E Super là cấu trúc của nhiều nước hoa gỗ hổ phách tối giản. Hai phân tử này đều thuộc tầng đáy, đều toả rộng, nên những mùi dựng quanh chúng thường giữ gần như một hình dạng từ đầu đến cuối và để lại vệt rõ trong không khí.
Toả mạnh không có nghĩa là lâu
Một mùi toả mạnh trong giờ đầu có thể đến từ tầng đầu dày, từ cồn mang phân tử nhẹ lên, hoặc từ một nguyên liệu có ngưỡng ngửi thấp. Không điều nào trong số đó bảo đảm mùi còn lại sau năm giờ. Ngược lại, một mùi nằm sát da có thể còn nhận ra vào ngày hôm sau, khi đã gần như không ai quanh đó ngửi thấy.
Người dùng chính nó cũng không phải người đo tốt. Khi ngửi liên tục một mùi, mũi giảm cảm nhận, hiện tượng gọi là mỏi khứu giác. Sau một lúc, người đeo mùi có thể nghĩ mùi đã hết trong khi người đi ngang vẫn nhận ra vệt của nó. Với một số xạ hương tổng hợp, còn có những người hoàn toàn không ngửi thấy, như bài Một mùi mà một nửa căn phòng không thấy ghi lại.
Vì vậy sillage, độ toả hương và độ lưu hương cần được đọc riêng. Một lời mô tả toả mạnh nói về không khí quanh người; một lời mô tả lưu lâu nói về bề mặt da. Cả hai đều phụ thuộc vào phân tử, nồng độ và hoàn cảnh, và không lời mô tả nào thay được một lần ngửi qua nhiều giờ.
Bài Bao lâu thì một mùi rời đi đi tiếp phần độ lưu hương: vì sao một mùi còn lại trên da, và điều gì làm nó rời đi sớm.
Một vệt mùi là một mùi đã rời người.
Thứ lan xa không phải lúc nào cũng ở lâu.
Không khí giữ lại phần da không giữ.