Những khúc thân rễ diên vĩ đã gọt vỏ, trắng ngà, xếp trên giàn gỗ dưới mái nhà kho ở vùng đồi Tuscany. Chúng nằm đó nhiều năm. Khi mới đào lên, rễ gần như không có mùi; mùi phấn và violet của orris chỉ xuất hiện trong những năm chờ.
Củ rễ phơi dưới mái
Thân rễ diên vĩ nằm ngay dưới mặt đất, mập, có đốt, phân nhánh như những ngón tay. Sau khi đào, rễ được rửa, gọt lớp vỏ nâu, cắt khúc và phơi khô. Rồi chúng được cất vào kho, không phải vài tuần hay vài tháng, mà vài năm.
Giai đoạn chờ ấy không phải thời gian chết. Trong thân rễ có những phân tử gọi là iridal, thuộc nhóm triterpenoid, không mùi. Khi rễ khô nằm trong kho, iridal bị oxy hoá rất chậm và cắt dần thành irone, nhóm ketone mang mùi violet và phấn đặc trưng. Chưng cất rễ tươi không cho ra một orris có mùi.
Thư viện Lê Mai ghi thời gian ủ là ba đến năm năm. Cộng với khoảng hai đến ba năm cây phải ở trong đất trước khi được đào, một mẻ orris có thể là thành quả của nửa thập kỷ hoặc hơn, tính từ khi trồng đến khi rễ vào nồi.
Đó là lý do bài này đọc thời gian như một nguyên liệu. Giá của orris thường được nhắc đến như một trong những nguyên liệu đắt nhất ngành hương. Nhưng phần lớn giá ấy không đến từ việc cây hiếm, mà từ những năm rễ nằm trên giàn.
Iris pallida và Iris germanica
Hai loài diên vĩ cho phần lớn orris thương mại. Iris pallida, loài hoa tím nhạt, được trồng ở vùng đồi Tuscany quanh Florence. Iris germanica được trồng ở Maroc và một số nơi khác. Cả hai thuộc họ Iridaceae, và cả hai đều cho irone, nhưng không cho cùng một bộ irone.
Irone không phải một phân tử mà là một nhóm đồng phân: α-irone, β-irone, γ-irone, mỗi loại lại có dạng (Z) và (E). Theo dữ liệu thư viện, ở Iris pallida, (Z)-γ-irone chiếm phần lớn phần irone, còn (Z)-α-irone đứng thứ hai. Ở Iris germanica, thứ tự đảo lại: (Z)-α-irone dẫn đầu, (Z)-γ-irone theo sau.
Sự khác nhau ấy đọc được bằng mũi. Thư viện mô tả irone của Iris pallida là ngọt hơn và trong hơn. Vùng Florence từ lâu được xem là chuẩn mực cho orris, và phần lớn danh tiếng ấy gắn với loài diên vĩ tím nhạt trên những sườn đồi Tuscany.
Tên gọi cũng có chỗ dễ nhầm. Chữ Florentina đôi khi được dùng cho một giống của Iris pallida, đôi khi lại chỉ Iris florentina, một loài khác. Với orris, cũng như với nhiều nguyên liệu, tên khoa học trên giấy chứng nhận quan trọng hơn tên vùng trên nhãn.
Ngoài Ý và Maroc, thư viện còn ghi Trung Quốc trong số vùng cung cấp rễ cho resinoid diên vĩ. Các nhà sản xuất ở Pháp, Tây Ban Nha và Thụy Sĩ đều có orris resinoid trong danh mục sản phẩm. Nơi trồng rễ và nơi chiết hương vì vậy không nhất thiết là một, và nguồn gốc của một chai orris cần được đọc ở cả hai đầu của chuỗi, từ sườn đồi đến nồi chiết.
Những năm chờ irone hình thành
α-Irone có công thức C₁₄H₂₂O, khối lượng phân tử 206.32 g/mol, một ketone vòng đơn. Thư viện mô tả mùi của nó là violet của rễ orris, bột phấn, ấm và mềm. Đồng phân (Z) của α-irone được xem là cấu tử quyết định giá trị của tinh dầu orris.
Quá trình từ iridal đến irone là một phản ứng chậm, diễn ra trong rễ khô, dưới tác động của không khí. Không có cách nào đơn giản để ép nó nhanh hơn mà giữ nguyên chất lượng mùi. Vì vậy người trồng diên vĩ phải tính trước nhiều năm: số rễ đào hôm nay sẽ chỉ thành hàng bán được khi một mùa vụ khác đã qua.
Trong thời gian ấy, rễ nhẹ dần, cứng lại, và mùi thay đổi từ gần như không có gì sang một nét phấn khô. Người làm orris đánh giá lô hàng bằng hàm lượng irone. Một số lô được bán theo hàm lượng irone ghi trên nhãn, vì chính con số ấy quyết định giá.
Hồ sơ an toàn của α-irone khá nhẹ. Thử nghiệm áp da ở 10 phần trăm trên 25 người tình nguyện không gây kích ứng hay mẫn cảm; trên 1.606 bệnh nhân viêm da liên tiếp, tỷ lệ phản ứng là 0.3 phần trăm. Diên vĩ không có tiêu chuẩn riêng trong danh mục IFRA 51 và không có tên riêng trong danh sách chất gây dị ứng của Quy định EU 2023/1545.
Bơ orris và resinoid
Rễ đã ủ được nghiền thành bột trước khi lấy hương. Từ bột ấy có ba dạng thương mại chính. Chưng cất hơi nước cho bơ orris, orris butter. Chiết bằng dung môi, thường là cồn, cho resinoid. Và absolute được làm từ bơ hoặc resinoid bằng cách loại bỏ phần acid béo.
Bơ orris có tên như vậy vì ở nhiệt độ phòng nó đặc như bơ, màu kem. Lý do nằm ở acid myristic, một acid béo chiếm phần lớn khối lượng sản phẩm chưng cất; phần thơm chính nằm trong nhóm irone. Theo thư viện, bơ orris nóng chảy khi vượt khoảng 35 độ C, và cần làm ấm nhẹ trước khi cân.
Tên gọi trong thương mại không hoàn toàn thống nhất. Bơ orris đôi khi được bán dưới tên orris concrete, dù về kỹ thuật, một concrete là sản phẩm chiết bằng dung môi không phân cực, chứa cả phân tử thơm lẫn sáp thực vật. Khi đọc nhãn orris, phương pháp chiết cho biết nhiều hơn cái tên.
Tinh dầu Rễ Diên Vỹ của Lê Mai ghi rõ phương pháp ấy: rễ Iris pallida trồng ở Pháp, ủ ít nhất ba năm, rồi chiết bằng dung môi.
Resinoid diên vĩ giữ thêm phần chất nặng của rễ, nên mùi ấm và rộng hơn bơ. Thư viện mô tả nó là bột phấn, rễ khô, violet, sáp, quả mọng nhạt, có nét gỗ và bánh quy khô; ít sắc nét hơn bơ orris nhưng bền trên da. Resinoid rẻ hơn bơ, nhưng vẫn đắt, vì nó cũng phải chờ cùng những năm ấy.
Trong nước hoa, orris resinoid làm nền phấn cho hương hoa, violet, xạ hương và những cấu trúc da thuộc mềm, đồng thời làm chất định hương. Cách lấy hương từ rễ khác cách lấy hương từ cánh hoa, chuyện được kể trong bài bốn cách lấy hương từ một bông hoa.
Nước hoa Trà Trắng của Penta de Le Mai đặt diên vĩ ở tầng giữa, cạnh trà trắng và mate, để làm mềm phần hoa trà.
Irone cạnh ionone: phấn và tím
Đặt công thức của irone cạnh α-ionone, sự gần gũi hiện ra ngay. α-Ionone có công thức C₁₃H₂₀O, α-irone là C₁₄H₂₂O. Khác nhau đúng một nhóm methyl trên vòng. Một carbon thêm vào, và mùi dịch từ hoa violet sang rễ diên vĩ.
Thư viện mô tả α-ionone là mùi hoa violet đặc trưng, ngọt mềm, hơi gỗ. α-Irone là violet của rễ orris, bột phấn, ấm và mềm. Hai mô tả gần nhau, nhưng ở que thử, ionone nghiêng về cánh hoa, còn irone mang một độ khô, như bột, như đất sạch, mà ionone không có.
Ionone tự nhiên hiếm, có chủ yếu trong mộc tê, ở mức vết đến 2.3 phần trăm trong absolute. Phần lớn ionone trong nước hoa hôm nay được tổng hợp ở quy mô lớn. Với orris thì khác: thư viện ghi nhận mùi của rễ đã ủ, với bộ đồng phân irone tự nhiên và phần chất nặng đi theo, là thứ khó dựng lại bằng tổng hợp.
Cặp irone và ionone giải thích vì sao violet và iris hay đứng cạnh nhau trong nước hoa. Cả hai thuộc cùng một gia đình phân tử, và cả hai đều mang cái mà ngôn ngữ nước hoa gọi là powdery, mùi phấn. Chúng cũng hay xuất hiện trong những cấu trúc cổ điển như chypre, nơi orris làm mềm phần rêu và gỗ, như bài chypre, cam hương, hoa hồng và đất ẩm mô tả.
Một mùi tính bằng năm
Hầu hết nguyên liệu trong ngành hương được tính bằng mùa: mùa hoa nhài, mùa vỏ cam, mùa lá. Orris là một trong số ít nguyên liệu được tính bằng năm. Một quyết định trồng diên vĩ hôm nay là một quyết định về chai nước hoa của nhiều năm sau.
Điều này thay đổi cách đọc giá. Một nguyên liệu đắt vì hiếm thì có thể rẻ đi khi tìm được nguồn mới. Một nguyên liệu đắt vì thời gian thì khó rẻ đi, vì không có cánh đồng nào rút ngắn được phản ứng oxy hoá chậm trong một khúc rễ khô. Người mua orris thực chất đang trả cho những năm hàng hoá nằm trong kho mà không tạo ra doanh thu.
Vì giá cao, orris gần như không xuất hiện trong mỹ phẩm phổ thông, mà chủ yếu nằm trong nước hoa. Ở đó, chỉ một lượng nhỏ đủ để làm mềm một bó hoa, thêm độ phấn cho xạ hương, hoặc cho một nét rễ khô dưới tầng đáy.
Trong tủ Lê Mai, tinh dầu rễ diên vỹ là một chai nhỏ. Nhưng thứ nằm trong đó không chỉ là irone. Đó là những năm rễ nằm trên giàn gỗ, trong một nhà kho ở một vùng đồi xa.
Rễ tươi không có mùi. Rễ chờ thì có.
Một carbon ngăn cách hoa violet với rễ diên vĩ.
Có những nguyên liệu mà thời gian là thành phần chính.