Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 9, 2026

Hương nhu · lá tía và eugenol

Holy Basil · Purple Leaves and Eugenol

素材

Một cành hương nhu tía có thân vuông, lá mọc đối, cuống và gân ngả màu tím sẫm. Chưng cất phần lá cho một tinh dầu mà eugenol chiếm từ 31.9 đến 50.4 phần trăm, cùng phân tử làm nên mùi của nụ đinh hương.

Lá tía, thân vuông

Thân cây hương nhu khi cắt ngang có bốn cạnh. Đây là dấu hiệu chung của họ Hoa môi, Lamiaceae, họ của bạc hà, oải hương, hương thảo và húng quế. Lá mọc đối nhau từng cặp, mặt lá có lông mịn, và ở dòng tía, sắc tím chạy dọc cuống, gân lá rồi lan ra phiến lá non. Vò nhẹ một lá giữa hai ngón tay, mùi bật lên ngay: cay, ấm, hơi ngọt, gần với một hũ gia vị hơn là một luống rau thơm.

Tên khoa học của hương nhu tía là Ocimum tenuiflorum. Sách cũ và nhiều nhãn hàng vẫn ghi tên đồng nghĩa Ocimum sanctum. Trong tiếng Hindi, cây được gọi là tulsi, và trong đạo Hindu đây là một cây thiêng. Vùng phân bố trải từ Ấn Độ sang Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, nơi cây mọc trong vườn nhà và được trồng làm nguyên liệu chưng cất.

Mùi của lá không nằm đều trên toàn bộ bề mặt. Tinh dầu được giữ trong các lông tuyến rất nhỏ trên biểu bì, và chỉ khi lớp tế bào ấy vỡ ra, do vò, do nhiệt hoặc do hơi nước, các phân tử thơm mới thoát ra ngoài không khí. Vì vậy một cây hương nhu đứng yên gần như không có mùi, còn một nắm lá vừa vò đã đủ lấp một góc phòng.

Tinh dầu hương nhu thương mại được chưng cất hơi nước từ lá. Kết quả là một chất lỏng màu vàng nhạt, mang gần như trọn vẹn cái cay ấm của lá tươi, nhưng đậm đặc hơn nhiều lần. Để hiểu mùi ấy đến từ đâu, cần đọc bảng thành phần, và trước đó, cần đọc chi Ocimum.

Chi Ocimum và các chemotype

Chi Ocimum gồm nhiều loài trông gần giống nhau, và trong mỗi loài lại có những dòng cho tinh dầu khác hẳn nhau. Hai cây cùng hình dáng, cùng tên khoa học, có thể mang hai phân tử chính khác nhau. Ngành tinh dầu gọi những dòng như vậy là chemotype, viết tắt CT, và đặt tên theo cấu tử chiếm ưu thế.

Húng quế châu Âu, Ocimum basilicum, là ví dụ rõ nhất. Dòng húng quế linalool trồng ở châu Âu, Bắc Mỹ và Bắc Phi cho tinh dầu có linalool từ 53.7 đến 58.3 phần trăm, mùi hoa và thảo mộc mát. Cùng loài ấy, dòng estragole trồng ở Comoros, Réunion và Madagascar cho tinh dầu mà estragole chiếm 73.4 đến 87.4 phần trăm, mùi hồi và cam thảo. Hai chai cùng ghi Ocimum basilicum có thể không giống nhau chút nào.

Hương nhu tía đứng ở nhánh thứ ba. Tinh dầu thương mại của Ocimum tenuiflorum hiện nay chủ yếu thuộc chemotype eugenol. Bảng thành phần trong thư viện ghi eugenol 31.9 đến 50.4 phần trăm, 1,8-cineole 12.6 đến 16.5 phần trăm, estragole 9.7 đến 12.9 phần trăm, cùng β-bisabolene và β-caryophyllene ở những tỷ lệ nhỏ hơn. Mỗi con số là một mảnh của mùi: eugenol cho cái cay đinh hương, 1,8-cineole cho nét mát, estragole cho một vệt hồi mờ phía sau.

Một loài khác quen thuộc ở Việt Nam là hương nhu trắng, Ocimum gratissimum. Dòng eugenol của loài này cho tinh dầu có eugenol khoảng 62.9 phần trăm, còn cao hơn hương nhu tía. Tên thương mại tiếng Anh clocimum là viết tắt của cụm từ chỉ một cây Ocimum có mùi đinh hương. Trong chi này, cái tên trên nhãn chỉ là điểm bắt đầu; con số trên giấy chứng nhận phân tích mới cho biết chai tinh dầu thật sự chứa gì.

Eugenol: mùi đinh hương trong lá

Eugenol là một phenol thơm, công thức C₁₀H₁₂O₂, khối lượng phân tử 164.20 g/mol. Cấu trúc gồm một vòng benzene mang ba nhóm thế: một nhóm hydroxyl, một nhóm methoxy và một chuỗi allyl ba carbon. Chính nhóm hydroxyl làm eugenol có tính acid yếu, và cũng là điểm phân biệt nó với những người họ hàng gần như methyleugenol.

Mô tả mùi của eugenol trong thư viện gồm ba lớp: cay, ấm, và một nét hơi y dược. Đây là mùi quen với bất kỳ ai từng mở một túi nụ đinh hương khô. Trên que thử, eugenol bay hơi chậm hơn các terpene nhẹ, nên ở tinh dầu hương nhu, lớp mát của 1,8-cineole tan đi trước, để lại cái cay ấm đọng lâu hơn trên giấy.

Eugenol không phải phân tử riêng của một cây. Nó có mặt trong rất nhiều nguyên liệu: nụ, lá và cành đinh hương, lá quế, hồ tiêu Jamaica, nguyệt quế Tây Ấn, lá trầu. Ở những lượng rất nhỏ, nó còn xuất hiện trong hoa nhài, hoa hồng và cẩm chướng, nơi nó góp một chút cay vào phần hoa. Mỗi nguyên liệu mang một tỷ lệ khác nhau, và tỷ lệ ấy quyết định eugenol đứng ở trung tâm hay chỉ đứng ở rìa của mùi.

Ở hương nhu, eugenol không đứng riêng như trong đinh hương. Nó chia chỗ với 1,8-cineole, estragole và các sesquiterpene. Vì vậy mùi hương nhu gợi đinh hương nhưng không trùng với đinh hương: có thêm nét lá xanh, nét mát và một độ tròn nhẹ ở phần đáy.

Hương nhu cạnh húng quế và đinh hương

Ba que thử đặt cạnh nhau cho thấy khoảng cách giữa ba nguyên liệu rõ hơn mọi bảng số. Que thứ nhất nhúng tinh dầu nụ đinh hương, que thứ hai là hương nhu tía, que thứ ba là húng quế linalool. Trên que đầu, mùi gần như một khối: eugenol chiếm 73.5 đến 96.9 phần trăm, phần còn lại là β-caryophyllene và eugenyl acetate.

Que húng quế linalool nằm ở đầu kia. Linalool chiếm hơn một nửa, eugenol chỉ từ 9.4 đến 15.2 phần trăm. Mùi mở ra bằng hoa và cỏ mát, cái cay đinh hương chỉ hiện ra như một đường viền mảnh ở phía sau. Đây là mùi húng quế trong các sách nấu ăn châu Âu, nơi nó được gọi là sweet basil.

Hương nhu tía nằm giữa hai que ấy. Nó cay hơn húng quế, xanh hơn đinh hương, và có một nét mát của 1,8-cineole mà cả hai que kia đều thiếu. Đặt ba que theo thứ tự, người ngửi thấy eugenol tăng dần từ trái sang phải, như một thang đo được làm bằng lá và nụ.

Tinh dầu Hương Nhu của Lê Mai cất từ lá Ocimum tenuiflorum, cây của que giữa. Hương nhu cũng có trong Xà bông thủ công Lá Mùi Ta, cả ở dạng tinh dầu lẫn bột lá, cùng hạt ngò và hoắc hương.

Húng quế trong bếp Việt, loại lá tím ăn kèm phở, lại là một câu chuyện khác, và phần lớn mang nét hồi của estragole. Cái tên húng quế trong tiếng Việt vì thế có thể chỉ nhiều dòng cây khác nhau. Khi so sánh tinh dầu, điều đáng tin nhất vẫn là tên khoa học, chemotype và bảng GC MS đi kèm.

Methyleugenol và giới hạn IFRA

Chỉ một nhóm methyl gắn thêm vào vị trí hydroxyl đã biến eugenol thành một phân tử khác: methyleugenol, công thức C₁₁H₁₄O₂. Mùi của nó vẫn thuộc vùng đinh hương, thêm gỗ ấm và một chút ngọt vani. Nhưng hồ sơ an toàn của hai phân tử khác nhau rất xa.

Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ, NTP, xếp methyleugenol vào nhóm có lý do để dự đoán là chất gây ung thư ở người, dựa trên bằng chứng đầy đủ từ động vật thí nghiệm. Phân tử này cũng nằm trong danh sách Proposition 65 của California. Cùng với estragole và safrole, nó thuộc nhóm phenylpropenoid được quản lý chặt nhất trong ngành hương.

IFRA vì vậy đặt giới hạn rất thấp cho methyleugenol trong thành phẩm. Theo dữ liệu thư viện, giới hạn cho nước hoa là 0.02 phần trăm, còn cho sữa dưỡng thể là 0.0004 phần trăm. Con số không áp lên tinh dầu hương nhu như một khối, mà áp lên tổng lượng methyleugenol đến từ mọi nguyên liệu trong công thức.

Tinh dầu hương nhu tía chemotype eugenol thường chứa methyleugenol ở mức 0.2 đến 0.3 phần trăm. Mức ấy nhỏ, nhưng không bằng không. Tài liệu còn ghi nhận một dòng hương nhu chemotype methyleugenol, với hàm lượng vượt 70 phần trăm, đang được phát triển thương mại. Hai dòng có thể cùng mang tên Ocimum tenuiflorum, và chỉ giấy chứng nhận phân tích mới tách được chúng ra.

Với tinh dầu hương nhu thông thường, thư viện Lê Mai ghi nồng độ tối đa trên da là 1.0 phần trăm. Con số này không đến từ methyleugenol mà từ eugenol: tính theo hàm lượng eugenol cao nhất 50.4 phần trăm và ngưỡng 0.5 phần trăm cho eugenol. Tinh dầu này còn được ghi rủi ro nhạy ứng da ở mức trung bình.

Eugenol trên nhãn mỹ phẩm

Cuối bảng thành phần của nhiều sản phẩm bán tại châu Âu có một dãy tên riêng đứng sau chữ Parfum: linalool, limonene, citral, geraniol, và thường có eugenol. Những cái tên ấy không phải nguyên liệu được thêm riêng. Chúng là phân tử có sẵn bên trong tinh dầu hoặc hương liệu, được tách tên ra để ghi nhãn.

Lý do nằm ở Quy định Mỹ phẩm EU 1223/2009. Eugenol thuộc danh sách 26 chất tạo mùi có khả năng gây dị ứng phải khai báo khi vượt ngưỡng: 0.001 phần trăm với sản phẩm lưu trên da và 0.01 phần trăm với sản phẩm rửa trôi. Một chai dầu dưỡng chứa tinh dầu hương nhu ở mức rất thấp vẫn có thể vượt ngưỡng ấy, vì eugenol chiếm gần một nửa tinh dầu.

Quy định EU 2023/1545 mở rộng danh sách này thêm 56 mục so với 26 chất cũ, với ngưỡng giữ nguyên. Sản phẩm mới đưa ra thị trường châu Âu phải tuân thủ từ ngày 31 tháng 7 năm 2026. Việc ghi tên không có nghĩa là phân tử bị cấm. Nó cho phép người đã biết da nhạy cảm với một chất cụ thể đọc nhãn và tránh chất đó.

Với eugenol, dữ liệu da cho thấy một bức tranh có chừng mực. Thử nghiệm áp da ở 8 phần trăm trên 25 người tình nguyện không gây mẫn cảm. Trong các nhóm bệnh nhân viêm da được thử, tỷ lệ phản ứng dao động từ 0.4 đến 2.0 phần trăm tuỳ nồng độ thử. Tỷ lệ thấp, nhưng đủ để một phân tử cần được gọi tên trên nhãn.

Bài viết về những cái tên ở cuối bảng thành phần đi sâu hơn vào danh sách này. Với hương nhu, điều cần nhớ gọn hơn: một chiếc lá tía mang theo một phân tử có tên riêng trên nhãn, có ngưỡng riêng trên da, và có một người anh em methyl hoá cần được kiểm từng lô.

Một chiếc lá. Một phân tử chiếm gần nửa chai.

Mùi đinh hương không cần đến cây đinh hương.

Con số trên giấy phân tích nói nhiều hơn cái tên trên nhãn.