Mỗi mẻ xà bông cold process bắt đầu bằng mười hai loại dầu thực vật và một lượng NaOH chính xác đến gram. Sáu tuần sau, một bánh xà bông mới sẵn sàng dùng. Bài này ghi lại sáu tuần đó.
Mẻ bắt đầu từ kiện dầu
Một mẻ cold process Lê Mai dùng mười hai loại dầu thực vật. Olive làm nền cho độ cứng và bọt mịn. Dừa cho khả năng làm sạch. Hạnh nhân ngọt cho lớp dưỡng nhẹ. Mù u, bơ hạt mỡ, jojoba, vài loại khác. Mỗi loại có vai trò chemistry riêng.
Tỷ lệ tính trên cân chính xác đến gram, không ước lượng. Mỗi nhóm dầu có một saponification value (SAP value), tức lượng NaOH cần để hoá xà bông một gram dầu đó. Đổi sai một số là đổi cả tính chất bánh: cứng hơn, mềm hơn, nhiều bọt hơn, hoặc rát da.
Hỗn hợp dầu được đun đến 38-40°C. Một số loại như bơ hạt mỡ cần đun cao hơn để tan, sau đó hạ chậm về 38°C trước khi pha lye. Trong khi dầu ấm, lye được chuẩn bị riêng.
Đêm pha lye và saponification
NaOH hoà với nước cất sinh nhiệt mạnh, tới khoảng 80°C. Để nguội dần xuống 38°C, cùng nhiệt độ với dầu. Đây là điểm gặp.
Khi cả hai cùng nhiệt độ, lye được đổ từ từ vào dầu, vừa đổ vừa khuấy. Khuấy đến trace, trạng thái khi hỗn hợp đặc lại đủ để giữ vết khi nhỏ từ trên xuống. Trace nhẹ cho công thức nhiều layer; trace đặc cho công thức cần đổ một lần.
Phản ứng saponification bắt đầu. Triglyceride trong dầu kết hợp với hydroxide, tạo thành xà bông và glycerin tự nhiên. Phản ứng này không cần đun nóng. Đó là lý do gọi cold process.
Trước khi đổ vào khuôn, các phụ liệu được thêm vào ở trạng thái trace đặc: tinh dầu cho hương, bột thảo mộc nếu có, exfoliant nếu cần. Trộn nhanh, đều, không để trace cứng quá trước khi đổ.
Hai mươi tư giờ trong khuôn gỗ
Khuôn gỗ được lót bằng giấy nến. Gỗ thấm hơi, giữ phản ứng saponification ở nhiệt độ ổn định cho đến khi hoàn tất. Khuôn silicon kín nhiệt nhanh hơn nhưng không cho hơi thoát ra; gỗ chậm và quân bình hơn.
Hỗn hợp được đổ vào khuôn, gõ nhẹ để loại bọt khí. Bề mặt trên dùng spatula tạo gợn nhẹ. Khuôn bọc cách nhiệt bằng vải, để qua đêm.
Trong vài giờ đầu, phản ứng tiếp diễn. Nhiệt độ bên trong tăng đến gel phase, khoảng 60-70°C ở tâm khuôn. Xà bông chuyển từ đục sang trong nhẹ, rồi đặc lại.
Hai mươi tư giờ sau, xà bông đã đủ cứng để tháo khuôn. Một khối hình chữ nhật, vàng nhạt đến nâu nhạt tuỳ công thức. Cắt bằng dao dây thành những bánh dày khoảng 2.5cm. Mỗi bánh nặng khoảng 110-130 gram khi mới cắt. Mềm. Còn ẩm. Chưa dùng được.
Tuần một đến tuần bốn · cure
Bánh mới cắt còn quá kiềm để dùng. pH dao động 9-10, đủ cao để gây kích ứng da nhạy cảm. Saponification chưa hoàn tất, nước còn nhiều, kết cấu mềm.
Bánh được xếp lên giá gỗ, không khí lưu thông tự do giữa các bánh. Nhiệt độ phòng, độ ẩm thấp. Không nắng trực tiếp.
Mỗi tuần, một số việc xảy ra cùng lúc và không quan sát được bằng mắt thường. Nước bay hơi, bánh nhẹ dần. Saponification hoàn tất, kiềm tự trung hoà. Phân tử xà bông xếp lại trong cấu trúc tinh thể. Hardness tăng. Mùi tinh dầu ổn định, không còn gay gắt như khi vừa pha.
Đến cuối tuần thứ tư, bánh đã mất khoảng 10-15% trọng lượng. Bề mặt trở nên mịn hơn. Cạnh sắc hơn. Mùi đã settle. Nhưng vẫn chưa sẵn sàng.
Tuần năm · thử pH
Tuần năm là khi pH lý tưởng được đạt. Phép đo dùng giấy thử pH hoặc bút đo điện tử. Chạm ướt nhẹ bề mặt bánh, đọc kết quả.
Một bánh cold process tốt ở tuần năm cho pH từ 8 đến 9. Cao hơn 9.5 nghĩa là chưa đủ cure; cure thêm. Thấp hơn 8 hiếm gặp, thường chỉ ở những loại superfat cao hoặc công thức đặc biệt.
Một thử nghiệm thứ hai song song: lather test. Chà nhẹ bánh ướt giữa hai lòng bàn tay, quan sát bọt. Bọt mịn, không gắt da, không có cảm giác nóng. Bánh đã sẵn.
Nếu cả pH và lather đều đạt, bánh có thể chuyển sang tuần sáu. Nếu chưa, cure thêm một tuần và thử lại.
Tuần sáu · bánh đã sẵn
Tuần sáu, bánh đạt cứng tối đa và pH ổn định. Trọng lượng hiện tại khoảng 90-100 gram, bằng 80-85% so với khi mới cắt. Cấu trúc đặc, không dẻo, cạnh có thể chip nhẹ nếu va mạnh.
Bánh được kiểm tra lại từng cái. Cạnh. Bề mặt. Mùi. Những bánh chưa đạt bị loại để cure tiếp. Những bánh đạt được lau bằng vải khô và bọc giấy gói.
Sáu tuần đã đi qua. Mười hai loại dầu đã chuyển thành xà bông và glycerin. Lye đã trung hoà hoàn toàn. Mùi đã ổn định. Bánh đã sẵn để gặp người dùng.
Sáu tuần không phải một con số quy ước. Đó là thời gian phân tử cần để xếp lại. Là thời gian nước cần để rời. Là thời gian một bánh xà bông cần để trở thành chính nó.
Không có cách rút ngắn. Không có shortcut.
Each batch of cold process soap begins with twelve vegetable oils and a measure of lye precise to the gram. Six weeks later, a bar of soap is ready to use. This piece documents those six weeks.
The batch begins with the oils
A Lê Mai cold process batch uses twelve vegetable oils. Olive as the base for hardness and fine lather. Coconut for cleansing. Sweet almond for gentle conditioning. Tamanu, shea butter, jojoba, and several others. Each oil has its own chemistry.
Ratios are calculated to the gram, not estimated. Each oil family carries a saponification value (SAP value), the amount of lye needed to convert one gram of that oil into soap. A wrong number changes everything: harder, softer, more lather, or harsh on skin.
The oil blend is warmed to 38-40°C. Some oils such as shea need higher heat to melt, then come back down to 38°C before the lye is mixed in. While the oils sit warm, the lye is prepared separately.
The night of lye and saponification
NaOH dissolved in distilled water produces strong heat, up to around 80°C. It cools slowly back down to 38°C, the same temperature as the oils. This is the meeting point.
When both are at the same temperature, lye is poured slowly into the oil, stirred as it goes. Stirred to trace, the state when the mixture thickens enough to leave a trail when drizzled. Light trace for layered formulas; heavy trace for pour-once recipes.
Saponification begins. Triglycerides in the oil combine with hydroxide, forming soap and natural glycerin. The reaction needs no external heat. That is why it is called cold process.
Before pouring into the mold, additions are stirred in at heavy trace: essential oils for scent, dried botanical powders if any, exfoliants if needed. Quick, even mixing, without letting trace go too far.
Twenty-four hours in the wooden mold
The wooden mold is lined with parchment paper. Wood breathes; it holds the saponification at a steady temperature until the reaction completes. Silicon molds seal heat faster but allow no vapor out. Wood is slower and more balanced.
The mixture is poured into the mold, tapped lightly to release air bubbles. The top is gently textured with a spatula. The mold is wrapped in cloth for insulation, left overnight.
In the first hours, the reaction continues. Internal temperature rises to gel phase, around 60-70°C at the center of the mold. The soap shifts from cloudy to translucent, then sets again.
Twenty-four hours later, the soap is firm enough to unmold. A rectangular block, pale yellow to light brown depending on the formula. Cut with a wire knife into bars roughly 2.5cm thick. Each bar weighs about 110-130 grams when fresh. Soft. Still moist. Not yet usable.
Weeks one through four · cure
A freshly cut bar is too alkaline to use. The pH ranges from 9 to 10, high enough to irritate sensitive skin. Saponification is incomplete, water content is high, and the structure remains soft.
Bars are placed on wooden racks with air circulating freely between them. Room temperature, low humidity. No direct sunlight.
Each week, several things happen at once, none of them visible to the eye. Water evaporates and the bar grows lighter. Saponification completes and any remaining alkalinity neutralises. The soap molecules settle into a crystalline structure. Hardness rises. The essential oil scent stabilises and loses its initial sharpness.
By the end of the fourth week, the bar has lost 10-15% of its weight. The surface is smoother. The edges are sharper. The scent has settled. But it is not ready.
Week five · testing pH
Week five is when the ideal pH is reached. Measurement uses pH strips or a digital pen meter. Touch the surface of the bar with a wet sample, read the result.
A good cold process bar at week five reads pH 8 to 9. Above 9.5 means more cure time is needed. Below 8 is rare, found only in very high superfat formulas or specialised recipes.
A second test runs in parallel: the lather test. Rub the wet bar between both palms and observe the foam. Fine bubbles, no harshness on skin, no burning sensation. The bar is ready.
If both pH and lather pass, the bar moves into week six. If not, cure another week and test again.
Week six · the bar is ready
By week six, the bar reaches maximum hardness and stable pH. Its weight is now around 90-100 grams, 80-85% of what it weighed when cut. The structure is dense, not pliable, and the edges can chip slightly under impact.
Each bar is checked one more time. Edges. Surface. Scent. Bars that do not yet pass go back to cure. Bars that pass are wiped with dry cloth and wrapped in paper.
Six weeks have passed. Twelve oils have become soap and glycerin. The lye is fully neutralised. The scent has settled. The bar is ready to meet a user.
Six weeks is not a conventional number. It is the time the molecules need to settle. The time the water needs to leave. The time a bar of soap needs to become itself.
