Đối thoại nguyên liệu · Material Dialogues · Tháng 7, 2026
Bơ hạt mỡ · một hạt từ Tây Phi
Shea · A Nut from West Africa
素材
Bơ hạt mỡ ép từ hạt cây karité ở vùng savanna Tây Phi. Đây là loại bơ dưỡng da đã được dùng hàng nghìn năm. Bài này ghi lại cây, hạt, và cách Lê Mai dùng nó.
Cây karité và mùa hái hạt
Karité (Vitellaria paradoxa) mọc tự nhiên trong vành đai savanna trải dài từ Senegal qua Mali, Burkina Faso, Ghana, đến Sudan. Cây cao 10-15 mét, sống đến 200 năm. Không có rừng karité trồng công nghiệp.
Mùa hái từ tháng 5 đến tháng 8 mỗi năm. Quả karité rụng xuống đất, người hái nhặt. Mỗi cây cho 15-20kg quả tươi mỗi năm. Một cộng đồng cần ba thế hệ phụ nữ để hái và xử lý đủ cho một mùa.
Cách ép truyền thống ở Tây Phi
Quả tươi tách lấy hạt. Hạt phơi nắng, nướng nhẹ trên lò than. Sau đó giã trong cối gỗ thành hỗn hợp dạng kem.
Hỗn hợp được trộn với nước nóng và đánh tay theo chiều liên tục trong nhiều giờ. Bơ tách dần ra khỏi nước, nổi lên thành lớp vàng nhạt. Vớt bơ ra, đun chậm để bốc hết nước còn dư, rồi đông lại.
Một kg hạt khô cho khoảng 400-500 gram bơ hạt mỡ thô. Quy trình truyền thống vẫn được giữ nguyên ở nhiều cộng đồng, tạo nguồn thu nhập chính cho phụ nữ Tây Phi.
Unrefined và refined · sự khác biệt
Bơ hạt mỡ unrefined giữ nguyên màu vàng kem từ tự nhiên, mùi đặc trưng nhẹ giống hạt rang, vẫn còn các phenol và tocopherol tự nhiên.
Bơ refined đã qua xử lý hexane hoặc tẩy trắng, kết quả là màu trắng, không mùi, dễ pha trong công thức cosmetics đại trà. Nhưng phần lớn các chất chống oxy hoá tự nhiên đã mất.
Lê Mai chỉ dùng unrefined hoặc refined nhẹ bằng đất sét (clay refining), không dùng refined hoá học.
Tỷ lệ stearic cao là điều khiến bơ hạt mỡ đặc ở nhiệt độ phòng dưới 30°C. Stearic cũng là acid béo tạo lớp seal trên da, ngăn mất nước.
Oleic là phần dưỡng chính, thẩm thấu qua biểu bì. Linoleic ít hơn nhưng quan trọng cho hàng rào lipid của da. Phối hợp ba acid này làm bơ hạt mỡ vừa lưu lại trên da vừa nuôi da.
Bơ hạt mỡ trong xà bông cold process
Trong công thức cold process, bơ hạt mỡ thường chiếm 5-15% tổng dầu. Cao hơn 15% bánh sẽ quá mềm. Thấp hơn 5% không cảm nhận được lớp dưỡng.
Khi saponify, stearic và palmitic trong bơ hạt mỡ tạo cấu trúc cứng cho bánh. Phần oleic và linoleic không saponify hết, ở lại trong bánh dưới dạng superfat, dưỡng da khi rửa.
Bơ hạt mỡ trong body butter
Body butter Lê Mai dùng bơ hạt mỡ unrefined 60-70% tổng khối lượng, kết hợp với dầu jojoba và một ít sáp ong để giữ kết cấu.
Hỗn hợp được đun chảy ở 50°C, trộn đều, để nguội xuống 30°C rồi đánh bằng máy đến khi đạt cấu trúc whipped giống kem. Khi thoa lên da, bơ tan ngay ở nhiệt độ 36°C của cơ thể, để lại lớp dưỡng giữ ẩm 6-8 giờ.
Một cây karité. Một hạt. Một quy trình hàng nghìn năm.
Bơ hạt mỡ đến từ tay phụ nữ Burkina Faso. Đến với da người dùng Lê Mai. Không đi qua nhà máy hoá chất.
Shea butter is pressed from karité nuts in the West African savanna. It has been used for thousands of years to nourish skin. This piece records the tree, the nut, and how Lê Mai uses it.
The karité tree and the harvest
Karité (Vitellaria paradoxa) grows naturally in the savanna belt stretching from Senegal through Mali, Burkina Faso, Ghana, to Sudan. Trees stand 10-15 metres tall, living up to 200 years. There are no commercial karité plantations.
Harvest runs from May to August each year. Karité fruit falls to the ground; harvesters gather it. Each tree yields 15-20kg of fresh fruit annually. A community needs three generations of women to harvest and process enough for one season.
Traditional pressing in West Africa
Fresh fruit is split to extract the nuts. Nuts are sun-dried, lightly roasted over a charcoal fire. Then pounded in wooden mortars into a creamy paste.
The paste is mixed with warm water and beaten by hand continuously for hours. The butter slowly separates from the water, rising as a pale yellow layer. The butter is skimmed off, simmered to remove remaining water, then set.
One kilogram of dried nuts yields about 400-500 grams of raw shea butter. The traditional process is still followed in many communities, providing the main income for West African women.
Unrefined versus refined
Unrefined shea keeps its natural cream-yellow colour, the soft roasted-nut scent, and retains the natural phenols and tocopherols.
Refined shea has been processed with hexane or bleached, resulting in white, odourless butter that mixes easily into mass-market cosmetics. Most natural antioxidants are lost.
Lê Mai uses only unrefined shea, or lightly clay-refined shea, never chemically refined.
Stearic, oleic, linoleic acids
The fatty acid profile of shea: stearic 35-45%, oleic 40-55%, linoleic 3-8%, palmitic 3-7%.
The high stearic ratio is what makes shea solid at room temperatures below 30°C. Stearic is also the fatty acid that forms a seal on skin, preventing moisture loss.
Oleic is the main conditioning component, absorbing through the epidermis. Linoleic is less but important for the skin's lipid barrier. The combination makes shea both stay on skin and nourish it.
Shea in cold process soap
In cold process formulas, shea typically makes up 5-15% of total oils. Above 15% the bar becomes too soft. Below 5% the conditioning is not felt.
When saponified, the stearic and palmitic in shea create hardness in the bar. The oleic and linoleic do not fully saponify, remaining in the bar as superfat, conditioning skin during use.
Shea in body butter
Lê Mai body butter uses 60-70% unrefined shea by weight, combined with jojoba and a touch of beeswax to hold structure.
The blend is melted at 50°C, mixed evenly, cooled to 30°C, then whipped until it reaches a cream-like whipped structure. Applied to skin, the butter melts immediately at body temperature 36°C, leaving a moisturising layer that lasts 6-8 hours.
A karité tree. A nut. A process thousands of years old.
Shea comes from the hands of women in Burkina Faso. To the skin of Lê Mai users. Not through a chemical plant.